Są w Biblii księgi, które na pierwszy rzut oka odpychają. Księga Nahuma należy do najtrudniejszych: trzy krótkie rozdziały, a w nich — niemal w całości — wyrocznia przeciwko obcemu miastu, czasem wypowiedziana obrazami barwnymi i brutalnymi. Wydaje się sroga, surowa, nieprzystępna. A jednak, jak pokazuje prof. Marcin Majewski, prowadzący przez tę księgę, jest to jedna z tych ksiąg, które zmieniają się nie do poznania, gdy znajdzie się do nich właściwy klucz.1
Nahum to jeden z dwunastu proroków mniejszych. 🟢 fakt tekstowy W Biblii hebrajskiej tworzą oni jeden zbiór — Tre Asar, „dwunastu” — i Nahum jest w nim postacią wyjątkową: jego wyrocznia w praktyce w całości skierowana jest przeciwko jednemu, obcemu miastu. 🟡 interpretacja Już samo to czyni z niej księgę osobliwą — bo prorocy najczęściej zwracali się przede wszystkim do własnego ludu, a tu cały głos prorocki skupia się na nieprzyjacielu.
✦ ✦ ✦Tym nieprzyjacielem jest Niniwa. 🟢 fakt tekstowy To najważniejsza stolica olbrzymiego imperium asyryjskiego — mocarstwa, które rozpoczęło wzrost w IX wieku i upadło w VII. Pierwszą stolicą był Aszur, ale to Niniwa stała się sercem potęgi. Dla Judejczyków, mieszkańców Jerozolimy — wśród których działał Nahum — Asyria i jej stolica były synonimem tyranii.
By zrozumieć ostrość tej księgi, trzeba przypomnieć, czym była tamta potęga. 🟢 fakt tekstowy W roku 722 p.n.e. Asyria zniszczyła królestwo północne Izraela i uprowadziła jego ludność w niewolę. 🟡 interpretacja Z asyryjskich płaskorzeźb i z roczników królewskich wiemy, że armia ta podbijała okoliczne ludy z wyjątkowym okrucieństwem — pokonanych wbijano na pal, znęcano się nad nimi. 🟡 interpretacja Dla uciemiężonych Asyria była po prostu imperium zła, okrutnym i wszechpotężnym.
„Jeśli w tę Niniwę wpiszemy wszystkie okrutne armie świata, wszelkie potworne zło — to nagle ta księga zaczyna brzmieć zupełnie inaczej.”
🟡 interpretacja I to jest pierwszy klucz, który podaje wykładowca. Główny zarzut wobec tej księgi — formułowany przez wieki — brzmiał: jak prorok może cieszyć się z upadku obcego narodu, z upadku miasta? Ale jeśli pod „Niniwę” podstawić każdą ludobójczą armię dziejów, każde imperium przemocy, ta radość przestaje razić. 🟡 interpretacja Prowadzący przywołuje radość na ulicach Londynu i Nowego Jorku w maju 1945 roku, gdy padł Berlin, i radość własnego pokolenia z upadku komunizmu. Ludzie tańczyli, bo upadło imperium zła.
✦ ✦ ✦Tu pomaga samo imię proroka. 🟡 interpretacja „Nahum” to skrócona forma imienia złożonego z czasownika nacham, „pocieszyć”. Bo właśnie tym jest, w głębszym odczytaniu, upadek zła: pocieszeniem — zwłaszcza dla uciśnionych i zgnębionych. 🟡 interpretacja Stąd, zgodnie z imieniem, wyrocznia przeciwko Niniwie okazuje się księgą pocieszenia: znakiem, że Bóg nie porzucił swojego ludu nawet w chwili, gdy imperium przemocy było u szczytu.
🟡 interpretacja Nahum dostrzega przy tym coś, co zauważają i inni prorocy: że to działanie Boga w historii się powtarza. Po Asyrii przyjdzie Babilonia, po niej Persja, później państwo hellenistyczne i wreszcie Rzym — kolejne mocarstwa, pod którymi Żydzi cierpieli. 🟡 interpretacja Z tego wyłania się pewien model: zło raz po raz podnosi głowę jak hydra, ale ostatecznie zostaje pokonane, bo to Bóg jest panem historii.
✦ ✦ ✦Kiedy powstała ta księga? 🟢 fakt tekstowy Sama nie podaje żadnych dat ani imienia króla. A jednak z jej treści daje się — wbrew pozorom — dosyć precyzyjnie wydobyć ramy czasowe. 🟢 fakt tekstowy Nahum mówi, że Niniwa upadnie tak, jak upadły egipskie Teby — nazwane w tekście No-Amon, od imienia czczonego tam boga Amona. 🟡 interpretacja Skoro prorok zna już zdobycie Teb, które przypadło na rok 663 p.n.e., księga musiała powstać po tej dacie.
🟢 fakt tekstowy Z drugiej strony upadek samej Niniwy jest w niej dopiero zapowiadany — a tę datę znamy dobrze z kronik, między innymi z babilońskich źródeł opisujących słabnięcie Asyrii. Niniwa padła w roku 612 p.n.e. 🟡 interpretacja Skoro Nahum jej upadek dopiero przepowiada, księga powstała zapewne przed tym rokiem — i to, zdaniem wykładowcy, raczej blisko niego, bo prorok wyraźnie dostrzega już oznaki rozkładu imperium.
🟢 fakt tekstowy Resztki państwa asyryjskiego przeniosły się jeszcze na krótko do Karkemisz, gdzie wsparli je Egipcjanie — i tam, w roku 605 p.n.e., zostały rozbite przez Babilończyków pod wodzą późniejszego króla Nabuchodonozora. To koniec Asyrii i początek dominacji Babilonii. 🔴 hipoteza Część badaczy proponuje nawet, że Nahum to prorok post factum — że mógł mówić o zniszczeniu już jako o czymś przeżytym. 🟡 interpretacja Dowieść tego trudno, więc tradycyjnie przyjmuje się, że działał przed rokiem 612, ale w bliskim sąsiedztwie tej daty.
✦ ✦ ✦Forma tej księgi też niesie zaskoczenie. 🟢 fakt tekstowy Rozdział pierwszy zbudowany jest jako akrostych alfabetyczny — utwór poetycki, w którym kolejne wersety zaczynają się od kolejnych liter alfabetu hebrajskiego: alef, bet, gimel, dalet. W przekładach nie da się tego oddać, dlatego wydania paulistów wypisują nazwy hebrajskich liter na marginesie. 🟡 interpretacja To technika wymagająca kunsztu — trzeba znaleźć właściwe słowo na właściwą literę — i autorzy biblijni stosowali ją chętnie; tak zbudowane są m.in. hymn o dzielnej niewieście z Księgi Przysłów czy Psalm 119 o Prawie.
Z tym akrostychem wiąże się problem, nad którym głowią się bibliści. 🟢 fakt tekstowy Utwór jest niekompletny — wyraźny mniej więcej do połowy alfabetu, dalej liter brakuje. 🔴 hipoteza Można to tłumaczyć dwojako: albo nie zachował się cały tekst, albo — jak ostrożnie sugeruje wykładowca — sama niekompletność jest znakiem, że nie mamy tu całości nauczania proroka, że nie wolno traktować zbyt surowo księgi skupionej wyłącznie na upadku wroga.
Co ciekawe, ten pierwszy rozdział ani razu nie wymienia z nazwy Asyrii ani Niniwy. 🟢 fakt tekstowy Słowo „Niniwa” pada dopiero w samym pierwszym wersecie-tytule. 🟡 interpretacja Dzięki temu otwarcie księgi nabiera charakteru uniwersalnego — staje się pieśnią o upadku zła w ogóle, a nie tylko jednego państwa.
✦ ✦ ✦Klucz do gatunku tej księgi tkwi w jej pierwszym słowie. 🟢 fakt tekstowy Księga zaczyna się od „wyrok na Niniwę”, a hebrajskie massa, „wyrok”, podpowiada, czym jest ten tekst. 🟡 interpretacja To nie tyle przepowiednia, ile surowa ocena, napomnienie. Prorok nie cieszy się z tego, że jakieś miasto upada — wydaje wyrok, który jest zarazem ostrzeżeniem dla wszystkich, którzy chcieliby naśladować postępowanie Niniwy.
A potem przychodzi obraz samego Boga — i znowu wbrew oczekiwaniom okazuje się wielowątkowy. 🟢 fakt tekstowy Już na początku pada: „Pan jest Bogiem zazdrosnym i mściwym”. Tam, gdzie przekłady piszą „Pan”, kryje się imię własne — Jahwe. 🟡 interpretacja „Zazdrosny” nie znaczy tu małostkowy. To termin oblubieńczy — zazdrość miłości wyłącznej, która chce relacji na wyłączność i troskliwie się o nią upomina; ważny termin biblijny, znany z Księgi Wyjścia.
🟡 interpretacja Także „mściwy” trzeba rozumieć inaczej, niż podpowiada pierwsze wrażenie. Nie chodzi o odwet, lecz o Bożą odpłatę — o to, co kryje się pod pojęciem sprawiedliwości Bożej. 🟡 interpretacja Bóg „mściwy” to Bóg, który upomina się o krzywdę skrzywdzonego, który nie wypuszcza historii ze swoich rąk i nie jest bezsilny wobec zła.
„Kiedy czytamy w Biblii »mściwy« — to znaczy: upomina się o krzywdę skrzywdzonego.”
✦ ✦ ✦By obraz Boga był pełny, wykładowca prowadzi dalej, do rozdziału pierwszego. 🟢 fakt tekstowy Pada tam, że Pan jest cierpliwy — hebrajski idiom erech apaim, dosłownie „mający długie nozdrza”, czyli nieskory do gniewu, długo cierpliwy nawet wobec toczącego się zła. 🟢 fakt tekstowy A w wersecie siódmym: „Dobry jest Pan, On jest schronieniem w czasie zagrożenia, bierze w obronę tych, co się do Niego garną” (por. Na 1,7).2
🟡 interpretacja Tak Nahum łączy dwie strony jednego obrazu. Z jednej strony potęga Boga — Jego sprawiedliwość i moc, znak, że nie jest bezsilny wobec zła. Z drugiej dobroć i cierpliwość: Bóg jest ucieczką w czasach niedoli, obrońcą uciśnionych. 🟢 fakt tekstowy Dochodzi do tego jeszcze jedno słowo, znane z proroctwa: szalom, pokój. Bóg jest dawcą pokoju.
✦ ✦ ✦Sercem pierwszego rozdziału jest teofania — obraz wkroczenia Boga w historię. 🟢 fakt tekstowy W wersetach 3–5 Bóg objawia się w burzy i wichrze, chmury są pyłem u Jego stóp; przed Nim drżą góry, pagórki się rozpływają, ziemia trzęsie się od Jego oblicza (por. Na 1,3–5).3 🟡 interpretacja Wymienione góry — Baszan, Karmel, Liban — to miejsca dawniej kojarzone z kultem różnych bóstw, między innymi Baala, czczonego jako bóg burzy. 🟡 interpretacja Nahum sięga po te starożytne obrazy, by pokazać, że to Jahwe, a nie Baal, jest panem natury i panem dziejów — Bogiem mocnym, na którego przyjście reaguje cała przyroda.
A zaraz potem rozbrzmiewa nuta zupełnie inna. 🟢 fakt tekstowy „Oto na górach kroki zwiastuna, który niesie radosną nowinę” (por. Na 2,1).4 🟡 interpretacja Obraz nawiązuje do dawnego sposobu przekazywania wieści — strażnicy na sąsiednich pagórkach górzystej Judei sygnalizowali sobie nadciągającą wojnę albo katastrofę. Tu jednak posłaniec przynosi pokój. 🟢 fakt tekstowy Stąd wezwanie: „Święć swoje uroczystości, Judo, wypełniaj swoje śluby, bo już więcej nie przyjdzie nikczemnik”. Można wrócić do codzienności i do oddawania Bogu czci.
✦ ✦ ✦Następnie pada opis winy Niniwy. 🟢 fakt tekstowy „Z ciebie wyszedł ten, który obmyśla zło i powziął nikczemne zamiary”. 🟡 interpretacja To znamienne, podkreśla wykładowca — od złych myśli i złych słów zaczynają się bardzo często najkrwawsze wydarzenia w dziejach. 🟢 fakt tekstowy Dalej zło przedstawione jest pod obrazem nierządnicy, która „swym wdziękiem rozpalała namiętność” i uwiodła liczne narody. 🟡 interpretacja To zło uwodzące — kuszące jak ideologia, która zniewala.
Dwukrotnie pojawia się też tajemniczy „nikczemnik” — hebrajskie rasza. 🔴 hipoteza Bibliści pytają, czy to konkretna postać historyczna — przywódca imperium zła — czy raczej symbol każdego niegodziwca, który tworzy wojny. 🟡 interpretacja Jeśli czytać księgę jako zapowiedź ostatecznej rozprawy ze złem, nikczemnik znika na zawsze: przepadł, został całkowicie zgładzony.
✦ ✦ ✦Drugi rozdział kontynuuje wątek zbawienia. 🟢 fakt tekstowy „Przywraca Pan świetność Jakuba i świetność Izraela” — pada tu hebrajski termin gaon (por. Na 2,3).5 🟡 interpretacja W psalmach gaon oznacza majestat samego Boga; tu majestat, blask i świetność Jakuba to w istocie świetność Boga, który towarzyszy swojemu ludowi i go broni. 🟢 fakt tekstowy Ten sam termin pojawia się u Micheasza, w słynnej zapowiedzi władcy z Betlejem, który „paść będzie mocą Pańską, w majestacie imienia Pana” (por. Mi 5,3).6
Adresatem wyroku staje się wreszcie samo zło. 🟢 fakt tekstowy „Pożre cię ogień, pożre cię miecz jak chmara szarańczy” (por. Na 3,15).7 🟡 interpretacja Pod obrazem zniszczenia Niniwy kryje się Bóg działający na niekorzyść zła, a na korzyść swojego ludu. 🟢 fakt tekstowy Na końcu prorok zwraca się wprost: „Drzemią pasterze twoi, królu asyryjski”, a do uwolnionych pada wezwanie, by klaskali w dłonie na wieść o jego upadku.
✦ ✦ ✦Najgłębszy klucz wykładowca zachowuje na koniec — i nazywa go swoją prywatną lekturą. 🟢 fakt tekstowy Księga Nahuma kończy się znakiem zapytania. To nietypowe: po pytaniu powinna paść odpowiedź, a tu utwór się na nim urywa. 🟢 fakt tekstowy W całej Biblii tak kończą się tylko dwie księgi — Nahuma i Jonasza. I obie mówią o Niniwie.
🟡 interpretacja To, zdaniem prowadzącego, nie może być przypadek. Obie należą do proroków mniejszych, obie skupiają się na obcym narodzie — co samo w sobie jest wyjątkowe — i obie mówią o Bogu, który zwraca się ku Niniwie. 🟡 interpretacja Dlatego warto czytać je razem. Starsza Księga Nahuma byłaby pierwszą biblijną wypowiedzią o zniszczeniu Niniwy jako karze za zło. A Księga Jonasza — niczym wewnątrzbiblijna rozmowa, polemika z nią — strzeże nas przed wnioskiem, że zniszczenie zła to wszystko, co Bóg czyni.
„Większa jest radość z tego, kto się nawróci, niż z tego, kto zginie. Bóg nie tylko zwraca się przeciwko złu — to jest też obdarowanie dobrem.”
🟡 interpretacja Bo Jonasz to poniekąd drugi Nahum — prorok, który za wszelką cenę nie chce iść do Niniwy, symbolu opresji, a gdy ta się nawraca, czuje się śmiertelnie obrażony, że miasto nie zginęło. 🟢 fakt tekstowy Jego księga kończy się Bożym pytaniem o litość nad ludźmi, „którzy nie odróżniają prawej ręki od lewej” (por. Jon 4,11).8 🟡 interpretacja Tak dwa znaki zapytania domykają jeden obraz Boga: sprawiedliwego wobec zła — i miłosiernego wobec nawracających się.
✦ ✦ ✦Co zostaje z tej krótkiej, surowej księgi? 🟡 interpretacja Że Bóg nie jest bezsilny wobec przemocy — że zło ma wpisany w swoje DNA kres, który położy mu Bóg. Że upadek imperium przemocy bywa nie triumfem nienawiści, lecz pocieszeniem uciśnionych — zgodnie z imieniem proroka. I że nawet najtwardszy wyrok nie jest ostatnim słowem, bo tuż obok, w księdze, która tak samo kończy się pytaniem, czeka większa radość — z tego, kto się nawróci. Sroga pieśń o upadku Niniwy okazuje się księgą o nadziei.