Betlejem — Dom Chleba

Zacznijmy od miejsca. Betlejem leży w Judei, na południe od Jerozolimy — kiedyś dzieliło je około dziesięciu kilometrów, dziś, gdy Jerozolima się rozrasta, raczej siedem.🟢 Dla porządku, bo wtedy łatwiej czyta się Biblię: na północy Galilea z Jeziorem Galilejskim, w środku Samaria, na południu Judea — a Betlejem to miasto judejskie, tuż przy Jerozolimie.🟢 Przez tę krainę z północy na południe płynie Jordan, kończąc bieg w Morzu Martwym, które w czasach Jezusa zwano morzem słonym.🟢

Współcześnie Betlejem znajduje się na Zachodnim Brzegu — to znaczy na zachodnim brzegu rzeki Jordan, w obrębie Autonomii Palestyńskiej, w pobliżu izraelskiej Jerozolimy.🟢 Dziś liczy około trzydziestu tysięcy mieszkańców, a arabscy chrześcijanie stanowią już tylko kilkanaście procent z nich.🟡 Ta wspólnota się kurczy: wielu emigruje do Kanady czy Stanów Zjednoczonych, uznając, że życie stało się tu zbyt trudne. Warto o tym pamiętać, mówiąc o świętym mieście: są arabscy chrześcijanie i są arabscy obywatele Izraela — i w Betlejem, i w Nazarecie.

Samo Betlejem jest bardzo stare — sięga czasów kananejskich, jeszcze sprzed osadnictwa izraelskiego.🟢 Jego dawna nazwa, powtarzana w Biblii, to Efrata, którą wiąże się czasem ze znaczeniem „płodna"; hebrajskie Bet-lechem tłumaczy się natomiast jako „Dom Chleba".🟡 W tradycji biblijnej to miasto pochodzenia króla Dawida — i stąd właśnie biorą się prorockie obrazy o „różdżce, odrośli", o nowym Dawidzie, którym miał być przyszły Mesjasz.🟢 Dla ewangelistów liczyło się to, że z Domu Chleba wywodzi się ród Dawida, a więc i zapowiedziany król.

Jak doszło do tego, że rodzina związana z Judeą znalazła się aż w galilejskim Nazarecie? Wykład tłumaczy to ruchem ludności. Po niewoli babilońskiej Żydzi wracali głównie do Judei; północna Galilea, wysiedlona wcześniej przez Asyrię, ożyła dopiero później — w epoce Hasmoneuszy, rodu wyrosłego z przywódców powstania żydowskiego II wieku przed naszą erą.🟢 Wtedy dokonywała się re-judaizacja Galilei: rodziny z południa szły na północ, ku ziemi żyźniejszej, szukając chleba i miejsca do osiedlenia.🟡 Tak — według tej rekonstrukcji — rodziny Miriam i Józefa mogły osiąść w Nazarecie, choć korzeniami tkwiły w judejskim Betlejem.

Tu wykład robi przystanek przy świętach. Zwycięstwo Hasmoneuszy nad Seleucydami — hellenistycznymi następcami Aleksandra ze stolicą w Antiochii — i ponowne poświęcenie zbezczeszczonej świątyni upamiętnia Chanuka.🟢 To nie jest święto zapisane wprost w Biblii hebrajskiej; wydarzenia opisują księgi machabejskie, które weszły do greckiej Septuaginty i które jako natchnione przyjmują tradycja katolicka i prawosławna.🟢 Tradycja żydowska dodaje opowieść o menorze: oliwy starczyło na jeden dzień, a paliła się osiem — to „cud Chanuki", przypomnienie, że zwycięstwo i odnowa świątyni są dziełem Boga, nie samych ludzi.🔴

Wykładowca dorzuca tu uwagę, którą sam nazywa wyjściem poza zwyczajowe unikanie polityki. Biblia pełna jest scen bitewnych — Izrael nieraz walczy o niezależność i tożsamość — ale chrześcijanie wszystkich Kościołów czytają je dziś jako obraz walki wewnętrznej, dobra ze złem w samym człowieku, a nie jako zachętę do wojen.🟡 Światło Chanuki — jak to ujmuje — przypomina, że to Bóg może rozświetlić nasze mroki. Akt zniszczenia symbolu czyjejś wiary nazywa wprost czynem barbarzyńskim.

A teraz pytanie, na które wszyscy chcą prostej odpowiedzi: kiedy urodził się Jezus? Uczciwa odpowiedź brzmi — nie wiemy dokładnie, a kto twierdzi, że wie na pewno, mija się ze stanem badań.🟢 W wiodących ośrodkach biblijnych wszystkich wyznań trwa o to ożywiona dyskusja. Nasz współczesny podział czasu zawdzięczamy Dionizemu Małemu, który w VI wieku, na polecenie papieża, wyznaczył rok narodzin Chrystusa jako punkt zerowy.🟢 Problem w tym, że — jak się dziś sądzi — pomylił się o kilka lat.

Łukasz pisze: „wyszedł dekret cesarza Augusta, aby spisać ludność całego świata. Ten pierwszy spis odbył się, gdy Kwiryniusz był namiestnikiem Syrii".🟢 August faktycznie wielokrotnie zarządzał spisy — dla celów podatkowych, ale też lojalnościowych i prestiżowych — w cyklach kilkunastoletnich, zależnie od regionu.🟡 Kwiryniusz to postać historyczna, lecz jego udokumentowany spis jako namiestnika Syrii przypada na rok 6 naszej ery — a wtedy nie żył już Herod Wielki, za którego życia, według ewangelistów, Jezus się urodził.🟢 Coś tu nie pasuje.

Stąd kilka tropów. Pogląd większościowy: chodzi o wcześniejszy spis, sprzed namiestnictwa Kwiryniusza — gdzieś między ósmym a piątym rokiem przed naszą erą — gdy Kwiryniusz był już znanym Rzymianinem, choć jeszcze nie namiestnikiem Syrii, a ludzie po latach skojarzyli z nim także i ten spis.🟡 Wtedy Jezus urodziłby się około piątego–szóstego roku przed naszą erą, a Dionizy Mały pomyliłby się o sześć, siedem lat. Pogląd mniejszościowy: zdanie Łukasza można czytać „przed tym, gdy Kwiryniusz był namiestnikiem", albo widzieć w nim spis lojalnościowy, do którego ludzie szli do miejsc pochodzenia — taki datuje się czasem na lata tuż przed naszą erą.🟡

Do tego dochodzi pytanie o śmierć Heroda. Józef Flawiusz — żydowskiego pochodzenia historyk rzymski, mający dostęp do archiwów, jakiego Łukasz nie miał — pisze, że śmierć Heroda poprzedziło zaćmienie Księżyca przed Paschą.🟢 Tradycyjnie, za Keplerem, wskazuje się rok 4 przed naszą erą, choć część astronomów i historyków rozważa dziś lata późniejsze.🟡 A gwiazda betlejemska? Tu pewność jest najmniejsza: bywa wiązana z koniunkcjami planet (siódmy, piąty, drugi rok przed naszą erą), ale u Mateusza jest przede wszystkim nauczaniem, nie raportem astronomicznym.🔴

I właśnie dlatego brak dokładnej daty wykładowca nazywa pięknym. W porządku tego świata znamy co do dnia narodziny wielkich królów. A tu, w małej wiosce, w ubogich warunkach, rodzi się ktoś, czyjej daty urodzin nie potrafimy ustalić — król z odwróconego porządku.🟡

Skoro nie znamy roku, to i dzień — 25 grudnia — jest datą umowną, wyznaczoną w I wieku, gdy chrześcijaństwo było jeszcze jednością.🟢 Popularne przekonanie, że to chrystianizacja rzymskiego „święta niezwyciężonego słońca", bywa dziś podważane: tamto święto jest stosunkowo późne i niepowszechne.🟡 Co ciekawe, miejscowa, betlejemska tradycja grudniowa sięga już II wieku — jest więc starsza niż formalne ustalenie daty — a Klemens Aleksandryjski wskazywał z kolei wiosnę, marzec lub kwiecień, bo to wtedy pasterze naprawdę wychodzą w pole.🟡 Zimą owce częściej trzymano w jaskiniach i grotach przydomowych.

Z Betlejem wiąże się też rzeź niewiniątek. Bezpośrednich śladów historycznych brak, ale skala bywa źle wyobrażana: w tak małym mieście dzieci do drugiego roku życia mogło być najwyżej kilkanaście, może trzydzieścioro.🟡 W okrutnym świecie tamtej epoki taka zbrodnia mogła nie zostawić osobnego śladu w kronikach. Herod jednak był dzieciobójcą udokumentowanym — kazał zabić własne dzieci i żonę — więc obraz, jaki daje zwłaszcza Mateusz, wiernie oddaje jego obsesję na punkcie utraty władzy.🟢

Najwięcej nieporozumień narosło wokół miejsca narodzin. Popularny obraz — para wpadająca do miasta na ostatnią chwilę i odprawiana od drzwi — to późna tradycja, nie tekst.🔴 Łukasz pisze odwrotnie: „gdy tam byli, nadszedł dla niej czas rozwiązania".🟢 Bibliści zwracają uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, nic w tekście nie sugeruje pośpiechu. Po drugie, w kulturze hebrajskiej gościnność była jednym z głównych nakazów Tory — nakazem wobec swoich i wobec obcych: „kochaj cudzoziemca, bo sam byłeś obcym w ziemi egipskiej".🟢

Co więc znaczy „nie było dla nich miejsca w gospodzie"? Tu pomaga grecki oryginał. Łukasz używa słowa katályma — to izba gościnna, często na piętrze lub na dachu domu, a nie przydrożna gospoda.🟡 Gdy chce powiedzieć „gospoda" — jak w przypowieści o miłosiernym Samarytaninie — pisze pandocheion, zupełnie inne słowo, oznaczające zajazd przy ważnym szlaku.🟡 Betlejem było zbyt małe i zbyt oddalone od głównych dróg, by mieć taki zajazd. „Nie było miejsca w izbie gościnnej" znaczy więc raczej, że gości przyjęto — tyle że nie w zajętej izbie, lecz w przydomowej grocie, gdzie trzymano zwierzęta i gdzie stał żłób.🟡

Sam poród odbywał się tak, jak wówczas zwykle — w towarzystwie kobiet odbierających dziecko, nie na odludziu.🟡 Noworodka owijano w trójkątne płócienne pieluszki; ojciec brał dziecko na kolana, uznając je za swoje — i tak Józef przyjmuje opiekę nad Jezusem.🟡 Ósmego dnia chłopiec był obrzezany i otrzymywał imię — tu Jehoszua, „Bóg jest zbawieniem" — co oznaczało włączenie w przymierze.🟢 Opis dzieciństwa mają zresztą tylko dwie Ewangelie, Mateusza i Łukasza, i obie dołączają genealogie, dziś rozumiane jako symboliczne: Łukasz prowadzi rodowód aż do Adama, włączając Jezusa w całą historię zbawienia, a Mateusz dzieli go na trzy razy po czternaście pokoleń — bo liczbowa wartość imienia Dawid to czternaście.🟢 Pyta więc niejako: ktoś więcej niż Dawid? Ktoś więcej niż król?

I tu jest właściwe przesłanie. Dziecko rodzi się w pomieszczeniu dla ubogich i służby, bez tronu i bez oznak królewskiej godności.🟡 To król z innego porządku — a chrześcijanie do dziś mają z tym kłopot, próbując go „ozłocić".🟡 Kłaniają mu się pasterze (u Łukasza), których wbrew utartemu obrazowi nie zawsze szanowano: żyli na uboczu, nie pielgrzymowali do Jerozolimy, ciążyła na nich zła opinia.🟡 A u Mateusza do nowo narodzonego przychodzą magowie — w tekście pada słowo magoi, nie „królowie"; nie wiadomo nawet, ilu ich było, a liczbę trzech wyprowadzono dopiero z trzech darów.🟢 To poganie z innych narodów. Dla judaizmu astrologia była czymś nie do przyjęcia — a jednak to oni przychodzą, by pokłonić się dziecku.🟡

Na koniec — ślady. Tradycja betlejemska jest bardzo wczesna: już w II wieku męczennik chrześcijański pisze o grocie wskazywanej w Betlejem jako miejscu narodzin, a w III wieku potwierdza jej istnienie Orygenes.🟡 Co więcej, w 135 roku cesarz Hadrian — zacierając, jak się sądzi, ślady kultu chrześcijańskiego — postawił w tym miejscu pogańską świątynię, i paradoksalnie tym samym je dla potomnych „zaznaczył".🟡 Około 326 roku przybyła tu matka cesarza Konstantyna, a w 339 stanęła bazylika, później przebudowana za Justyniana.🟢 Tuż obok, w V wieku, Hieronim studiował Pismo i tłumaczył je na łacinę — czyniąc z Betlejem także ośrodek naukowy.🟢

Bazylika Narodzenia stoi do dziś — jeden z najstarszych kościołów świata, z niskim wejściem zmniejszonym ze względów obronnych, tak że każdy wchodzący musi się pochylić.🟢 Grota narodzin znajduje się pod posadzką: bo starożytność, jak mówi wykładowca, leży zawsze niżej — chcąc do niej dotrzeć, trzeba wkopać się w ziemię.🟢 A czy narodziny dokonały się dokładnie tu, czy trzy metry dalej — nie ma znaczenia. Liczy się pamięć, którą starożytni chrześcijanie przekazali sobie niemal od II wieku: że w Domu Chleba, w grocie dla ubogich, przyszedł na świat król z odwróconego porządku.