Zacznijmy od miejsca. Magdala leży nad Jeziorem Galilejskim — tym samym, które w Piśmie nosi też nazwę jeziora Tyberiackiego albo morza Tyberiackiego.1 🟢 mocne Jezioro to słodkowodny zbiornik położony w depresji, poniżej poziomu morza; przepływa przez nie Jordan — wpływa od północy, a dalej, na południe, kieruje się ku Morzu Martwemu, które już nie jest jeziorem przepływowym.1 Wykładowca, który prowadzi nas po tym brzegu, zastrzega cel od razu: chodzi o to, byśmy poczuli się w Ziemi Świętej zadomowieni — żeby geografia, archeologia i historia czyniły teksty biblijne bliższymi.
Przez około trzy lata — jeśli przyjąć chronologię Ewangelii Jana — działa tu Jezus z Nazaretu. 🟡 sporne Głównym miejscem jego działalności jest Kafarnaum, nazwane nawet przez ewangelistę „miastem Jezusa".2 Blisko Kafarnaum przebiegała Via Maris — droga wiodąca z północy, z okolic Damaszku, łącząca się z innymi traktami rzymskimi aż po Egipt.3 Jezus wybrał więc świetne miejsce na głoszenie dobrej nowiny: ośrodek nawiedzany przez przybyszów z zewnątrz, duży port rybacki i ważny węzeł handlowy. Od Kafarnaum do Magdali, idąc brzegiem, jest dziś jakieś dziesięć–dwanaście kilometrów — niedaleko.
✦ ✦ ✦Warto najpierw ustawić mapę. Galilea leży na północy, nad jeziorem; pośrodku Samaria — w czasach Jezusa z osobnym systemem religijnym; na południu Judea — z tym samym systemem religijnym co Galilea.4 🟢 mocne Wszystko pod panowaniem rzymskim. Galileę oddano Herodowi Antypasowi, synowi Heroda Wielkiego, który czuł się tu — z rzymskiego przyzwolenia — kimś w rodzaju zarządcy.5 Judeą rządził już wprost wysłannik Rzymu, rezydujący w Cezarei Nadmorskiej i pojawiający się w Jerozolimie tylko na święta. Jerozolima była miastem trudnym; w razie zamieszek nie było stamtąd łatwej drogi ucieczki — nad jeziorem zawsze można było po prostu wypłynąć.
Magdala dzisiaj nazywa się Migdal. 🟢 mocne To miasto wykopano jako osadę z I wieku, zbudowaną głównie z ciemnego, bazaltowego kamienia.6 Na zdjęciach z wykopalisk widać sklepy — dzielnicę handlową na samym wybrzeżu, bo jezioro sięgało wtedy znacznie bliżej niż dziś.6 Ryby można było kupić wprost z wody; wodę doprowadzano na bieżąco małymi akweduktami — do sklepów, do domostw, do synagogi. Nie jest więc współczesnym wynalazkiem trzymanie świeżych ryb w przepływającej wodzie; tak funkcjonowało to dwa tysiące lat temu.
✦ ✦ ✦Datować to miejsce dało się dobrze — bo datuje się po naczyniach, monetach i drobnych artefaktach. 🟢 mocne W Magdali znaleziono monety z roku 29 — z czasów, gdy działał Jezus.7 Wykopaliska zaczęli ojcowie franciszkanie, znani ze swojej archeologicznej pasji w całej Galilei; pogłębione badania pod kierunkiem izraelskiego urzędu archeologii ruszyły w 2006 roku, a w 2009 dokonano odkrycia sensacyjnego.8 Ktoś zapyta: cóż takiego — synagoga? Otóż właśnie. W I wieku synagogi nie były jeszcze oczywistością.
Tradycyjnie sądzono, że synagogi w rozwiniętej formie pojawiły się dopiero po klęsce powstania żydowskiego, po roku 70 naszej ery, gdy Żydzi uchodzący z Jerozolimy i z Judei trafiali do Galilei i zakładali tam domy modlitwy.9 🟡 sporne Trwała więc dyskusja: czy w czasach Jezusa funkcjonowały już synagogi, czy raczej domy spotkań o nieokreślonym jeszcze charakterze?9 Magdala dorzuca do tej dyskusji twardy argument: w roku 2021 wykopano tam drugą synagogę.8 A w Ewangelii Mateusza, w nieco starszych wersjach, okolica ta nosi nazwę Magadan; dziś brzmi Migdal.10
Jest w tym jeszcze ciekawostka. 🟡 sporne Synagogę odkryto przy okazji budowy domu rekolekcyjnego: izraelskie prawo wymaga przebadania terenu archeologicznie, choć teren był już przebadany przez franciszkanów.8 Urząd zarządził ponowne badanie — formalność — i właśnie wtedy wykopano to wszystko.
✦ ✦ ✦Jezus „chodził po okolicznych miejscowościach i nauczał w synagogach" nad jeziorem — tak relacjonują ewangeliści, wymieniając przy tym Magdalę.11 🟢 mocne Cytat kluczowy brzmi: „wsiadł do łodzi i przybył w okolice Magdali".10 Synagogę z Magdali datują monety z roku 29 i naczynia z tamtych czasów; mieściła około dwustu osób, a samo miasto mogło liczyć cztery–pięć tysięcy mieszkańców.7 Skoro Jezus odwiedzał synagogi nad jeziorem, a Magdala była miejscowością znaczącą — z dużym prawdopodobieństwem bywał w tej właśnie synagodze.11
Czym była synagoga na co dzień? 🟡 sporne Mężczyźni czytali Torę, rozmawiali o niej, śpiewali i modlili się; kobiety przebywały w osobnej albo nieosobnej części — dyskusja o radykalnym podziale na część męską i żeńską (w Polsce zwaną babińcem) wciąż trwa, bo część archeologów datuje go dopiero później.12 Synagoga była też szkołą dla chłopców, gdzie uczono się hebrajskiego. 🟡 sporne Tradycyjny pogląd głosił, że w domach Galilei mówiono głównie po aramejsku oraz po grecku; dziś jednak uważa się, że hebrajski funkcjonował znacznie szerzej niż tylko w sprawach religijnych, a chłopcy uczyli go w synagodze i przekazywali siostrom w domu.13 Synagoga była wreszcie miejscem spotkań — dziedziniec służył temu, by po modlitwie wspólnie się cieszyć i budować lokalną społeczność. To rozumienie synagogi jako miejsca integracji znane było już w czasach Jezusa — i do dziś pamięta się o nim w wielu zborach i parafiach.
✦ ✦ ✦Ale największą sensację wzbudził kamień. 🟢 mocne W synagodze znaleziono prostopadłościenny kamień pokryty rzeźbą; historycy zaczęli zachodzić w głowę, czym jest.14 Czyżby model świątyni — tęsknota za Jerozolimą tak silna, że odtworzono jej miniaturę? A może pomniejszony ołtarz? 🟡 sporne Padały różne hipotezy.14 Na bokach widać kolumny — odwzorowanie kolumn świątynnych; ktoś, kto pełnił służbę w świątyni, mógł podpowiedzieć rzeźbiarzowi, jak wyglądały. Z przodu jest menora — siedmioramienny świecznik ze świątyni — i dzbany na oliwę, by płomień palił się nieustannie.15
Z wierzchu zidentyfikowano stół na chleby pokładne. 🟢 mocne Chleby pokładne to obrzędowe pieczywo, ofiara bezkrwawa, którą kładziono w miejscu świętym i wymieniano co szabat; każdy bochen wymagał około czterech litrów mąki, więc były spore.16 🟡 sporne Ostateczna hipoteza badaczy mówi, że kamień był podstawą, z której wyrastał pulpit do czytania Tory — fundament Bożego słowa, a więc fundament Bożej obecności, bo słowo jest tej obecności znakiem.14 Tak orzekli izraelscy archeolodzy po badaniach w jerozolimskim Muzeum Izraela.
Najbardziej zaskakuje jednak tył. 🟡 sporne Większość archeologów zgadza się, że widać tam dwa koła, spod których błyska ogień — koła ognistego rydwanu, o jakim pisze Ezechiel w rozdziałach piątym i dziesiątym swojej księgi.17 Te koła znaczą obecność Bożą. W tekście, idąc za prośbą wspólnot żydowskich, unika się wymawiania imienia własnego Boga — używa się słowa „Adon", jak w lekturze Biblii hebrajskiej.
✦ ✦ ✦Żeby zrozumieć wagę kamienia, trzeba spojrzeć na świątynię. 🟢 mocne Świątynia jerozolimska była rozległym placem; wzdłuż murów biegły portyki, gdzie załatwiano sprawy religijne i wymianę monet na potrzeby ofiar.18 Do placu można było wchodzić przez tak zwane bramy Huldy — podwójną i potrójną — przechodząc pod ziemią. Na zewnętrzny dziedziniec mogli wchodzić ludzie wszystkich narodów. Dalej barierka oddzielała część dostępną już tylko Izraelitom — najpierw wspólną dla kobiet i mężczyzn, potem, za bramą Nikanora, tylko dla mężczyzn, a wokół samej świątyni — tylko dla kapłanów.18 Swoista drabina zbliżania się do miejsca świętego.
W samym przybytku czasów Jezusa stała menora, naprzeciw niej stół na chleby pokładne, a pośrodku mały ołtarz kadzenia — bo dym kadzidła symbolizował modlitwę wznoszącą się do Boga. 🟢 mocne Za zasłoną było miejsce najświętsze, w czasach Jezusa puste; w czasach przed zburzeniem świątyni przez Babilończyków znajdowała się tam, wedle zapisów biblijnych, arka przymierza.19 Na dziedzińcu stał ołtarz całopalny i kadź do obmyć. Do miejsca najświętszego raz w roku — w Jom Kipur, dzień przebaczenia — wchodził arcykapłan; tylko wtedy zwracał się do Boga imieniem własnym, a Bóg zwracał się do Izraela po imieniu.20 To zbliżenie wyrażało się także w tym, że mówiono sobie po imieniu.
✦ ✦ ✦Tu pada myśl, którą wykładowca uznaje za kluczową. 🟡 sporne Kamień z Magdali świadczy, że synagogi galilejskie już w I wieku mogły być czymś więcej niż miejscem czytania Tory i wspólnotowych spotkań — że ich przestrzeń mocno nawiązywała do Jerozolimy i do Bożej obecności.21 Żydzi byli świadomi, że Bóg jest obecny wszędzie, ale że na mieszkanie pośród Izraela wybrał miejsce najświętsze. Synagoga, choć daleka od Jerozolimy, celebrowała tę samą obecność — „rydwany ognia", o których mówi Ezechiel: Pan, który odchodzi ze świątyni razem z Izraelem na wygnanie, i Pan, który wraca.17
Wykładowca wpisuje to w starszą jeszcze obietnicę. 🟢 mocne Już na pustyni Bóg mówi, że nie chce być daleko na górze, lecz zamieszkać w obozie, w jednym z namiotów pośród ludu.22 A Ewangelia Jana podejmuje ten obraz: „Słowo stało się ciałem i zamieszkało między nami" — dosłownie: „rozbiło swój namiot".23 🟡 sporne To rozumienie obecności pozwoliło Izraelowi przetrwać: po zburzeniu świątyni w roku 70, a tym bardziej po drugim powstaniu w latach trzydziestych II wieku i wygnaniu Żydów z Jerozolimy, synagogi galilejskie rozkwitły i stały się miejscami celebrowania Bożej obecności.9 I wreszcie Paweł pisze do Koryntian: „Czyż nie wiecie, że jesteście świątynią i Duch Boży w was mieszka?"24 Wykładowca podkreśla liczbę mnogą — chodzi o wspólnotę.
✦ ✦ ✦A teraz drugie imię tego miasta. 🟡 sporne Magdala jest — pod jednym warunkiem — rodzinną miejscowością Marii zwanej Marią Magdaleną.25 Warunek jest taki, że drugie imię oznacza pochodzenie: Maria z Magdali, tak jak dziś powiedzielibyśmy „Jan Warszawski" o kimś z Warszawy. Hebrajskie migdal znaczy „wieża", więc niektórzy bibliści proponują też odczyt „Maria wieża wiary"; ale w naukach humanistycznych szuka się opinii większościowej — a ta wskazuje na pochodzenie z miejscowości, której nazwa nawiązuje do wieży lub warowni.25
Trwa też spór o samą tożsamość miejsca. 🟡 sporne Część archeologów uważa, że Magdala mogła nazywać się Taricheae i być bazą żydowskich powstańców — rezydował tu między innymi Józef Flawiusz, jeden z przywódców antyrzymskiego powstania w Galilei, a potem historyk na dworze cesarzy Wespazjana i Tytusa, autor dzieł, dzięki którym tak wiele wiemy o starożytnym Izraelu.26 Czy Taricheae to Magdala — na ten temat dyskusja wciąż trwa.
✦ ✦ ✦Kim była Maria Magdalena? 🟢 mocne Wierna, odważna kobieta. Łukasz pisze, że Jezusowi towarzyszyło Dwunastu oraz kilka kobiet, które uwolnił od złych duchów i chorób — wśród nich „Maria zwana Magdaleną, z której wyszło siedem demonów", Joanna, żona Chuzy, zarządcy Heroda, Zuzanna i wiele innych, wspierających go z własnego majątku.27 🟡 sporne Wykładowca, powołując się na wykład prof. Kaliny Wojciechowskiej, zwraca uwagę, że „wyszło siedem demonów" nie musi oznaczać egzorcyzmu — może to być galilejski sposób mówienia o uzdrowieniu z różnych chorób, fizycznych czy psychicznych.28
Maria stoi pod krzyżem i jest świadkiem zmartwychwstania. 🟢 mocne Marek wymienia ją wśród kobiet pod Golgotą; Jan stawia ją obok matki Jezusa, jej siostry i Marii Kleofasowej.29 🟡 sporne Tożsamość kobiet u Jana bywa dyskutowana — współczesne komentarze najczęściej liczą cztery: matkę Jezusa, jej siostrę bez imienia, Marię żonę Kleofasa i Marię Magdalenę (trudno bowiem, by dwie rodzone siostry nosiły to samo imię).29 To po szabacie, o świcie, Maria Magdalena z drugą Marią przychodzą do grobu, a anioł poleca im: „Nie ma go tutaj, zmartwychwstał… idźcie szybko i powiedzcie uczniom".30 Odchodzą z lękiem i wielką radością — i głoszą. 🟢 mocne To kobiety pierwsze ogłosiły dobrą nowinę o zmartwychwstaniu; w wielu kościołach jest to jeden z argumentów za tym, by kobiety mogły nauczać.30
I scena u Jana. 🟢 mocne Maria, sądząc, że to ogrodnik, prosi, by powiedział, gdzie złożono ciało; Jezus mówi jedno słowo: „Mario" — a ona odpowiada po hebrajsku: „Rabbuni", „nauczycielu".31 🟡 sporne Wykładowca odczytuje to jako spotkanie przez wiarę i jako nowe stworzenie — Jezus wypowiada imię niczym w ogrodzie Edenu, a Maria zostaje na nowo „narodzona" w rozpoznaniu.31
✦ ✦ ✦Z Marią Magdaleną stała się jednak rzecz, którą wykładowca nazywa po trosze śmieszną. 🟢 mocne Zachodnia, łacińska tradycja pobożna połączyła ją z Marią, siostrą Łazarza z Betanii, oraz z bezimienną grzesznicą, która namaściła stopy Jezusa.32 🟢 mocne To zlepienie trzech postaci jest zbytnim uproszczeniem: Betania leży w Judei, Magdala w Galilei, a o tym, że Maria Magdalena była jawnogrzesznicą, Biblia nie mówi — „siedem demonów" mogło być po prostu chorobą.33 Wschód chrześcijański nigdy tych kobiet nie połączył; Kościół zachodni wycofał się z tego utożsamienia w XX wieku.32
Dziś obie tradycje czczą ją wysoko. 🟢 mocne Kościół zachodni modli się: „Boże, Twój Syn wybrał Marię Magdalenę na pierwszą zwiastunkę wielkanocnej radości"; Kościół wschodni od starożytności nazywa ją apostołką apostołów.34
✦ ✦ ✦Na koniec — uczciwa wątpliwość. 🟡 sporne Czy odkopane miasto to na pewno Magdala? Grupa amerykańskich archeologów twierdzi, że to raczej Taricheae, która leżała sześć kilometrów od Tyberiady, podczas gdy Magdala miała Tyberiady niemal dotykać.35 Oponenci odpowiadają, że starożytna Tyberiada — wielki ośrodek rodzącego się judaizmu, gdzie po zburzeniu świątyni osiedli Żydzi i pracowało wielu wybitnych rabinów — mogła sięgać dalej niż dzisiejsza; tak lokuje rzecz Talmud jerozolimski.36 Inni wskazują, że według Pliniusza Starszego Taricheae leżała na południe od Tyberiady, a odkryte miasteczko jest na północ — więc to Magdala.37
I jeszcze jeden trop. 🟡 sporne Starożytni chrześcijanie z V wieku wskazywali w tych okolicach właśnie Magdalę — prawdopodobnie nie bezpodstawnie, lecz w oparciu o informacje od miejscowych, którzy pamiętali, „gdzie co było".37 Pogląd większościowy mówi dziś, że to Magdala — choć, jak zaznacza wykładowca, dyskusja trwa. I to też jest fascynujące, że trwa.