Zacznijmy od miasta, do którego wykład wraca po raz kolejny — bo, jak zaznacza wykładowca, są miejsca, których nie sposób dotknąć tylko raz. Tyberiada leży nad Jeziorem Galilejskim i dziś liczy około czterdziestu pięciu tysięcy mieszkańców.1 Wzniesiono ją w I wieku naszej ery z rozkazu Heroda Antypasa, syna Heroda Wielkiego, a nazwę dostała na cześć cesarza Tyberiusza — następcy Oktawiana Augusta, największego, jak mówi wykładowca, władcy w dziejach Rzymu.2 Już w samym imieniu miasta zapisana jest więc lojalność wobec Rzymu — i to ona sprawiła, że pobożni Żydzi długo je omijali.
Dlaczego omijali? 🟡 sporne Wykładowca podkreśla przede wszystkim pogański, procesarski charakter miasta; rabiniczna tradycja dodawała później jeszcze jeden powód — że Tyberiadę wzniesiono na terenie dawnego cmentarza, co czyniło ją rytualnie nieczystą.3 W Ewangeliach Tyberiada pojawia się właściwie tylko raz — u Jana, gdzie czytamy, że „przybyły inne łodzie z Tyberiady w pobliże miejsca, gdzie spożyto chleb, nad którym Pan odmówił modlitwę dziękczynną".4 🟢 mocne Nic nie wskazuje, by sam Jezus to miasto odwiedził. Bywali w nim raczej ci Żydzi, których ściągała tam praca, budowa i handel.
✦ ✦ ✦Tu pada przestroga, którą warto zapamiętać poza samą Tyberiadą. Społeczność żydowska tamtych czasów nie była jednolita — nie wolno jej sobie wyobrażać tak, jakby wszyscy Żydzi traktowali wszystkie zasady identycznie. Prawdopodobnie jakaś bardziej liberalna część po prostu w Tyberiadzie mieszkała. 🟡 sporne Świadczy o tym to, co stało się po katastrofie: gdy w 70 roku Rzymianie zburzyli świątynię, a po drugim powstaniu w latach 132–135 wygnano Żydów z Jerozolimy i Judei, błyskawicznie osiedlili się oni właśnie w Tyberiadzie.5 Tak szybkie zakorzenienie nie byłoby możliwe, gdyby wcześniej nie istniały tam żydowskie korzenie.
I tu zaczyna się drugie życie miasta. 🟢 mocne Od III wieku Tyberiada staje się duchową stolicą judaizmu.6 To tu zbierał się Sanhedryn na wygnaniu i rezydował jego przewodniczący. To tu, w miastach Galilei, a zwłaszcza w Tyberiadzie, skompilowano Misznę i Gemarę, a ostatecznie Talmud palestyński (zwany też jerozolimskim).7 Z galilejskiej ziemi wyrosło to, co miało utrzymać judaizm przy życiu bez świątyni.
✦ ✦ ✦Warto wiedzieć, czym są te księgi — wykładowca powtarza to świadomie, bo bez tego trudno zrozumieć żydowski świat. Miszna, najkrócej, to spisane ustne nauczanie o Torze, które wcześniej przekazywali nauczyciele Izraela.8 Zanim nastała epoka rabinacka, w I wieku i wcześniej, istniało mnóstwo takiego ustnego nauczania — jak w każdej żywej społeczności. Dopiero gdy zburzono świątynię i lud poszedł na wygnanie, pojawiła się potrzeba, by to wszystko zapisać, zanim zaginie.
Okazało się jednak, że samo spisanie dawnych komentarzy nie wystarcza. 🟢 mocne Nowa sytuacja po zburzeniu świątyni przyniosła nowe pytania — i tak powstała Gemara, czyli komentarz do Miszny.8 Połączenie Miszny i Gemary to właśnie Talmud. Obok palestyńskiego powstał też, w szkołach żydowskich w Babilonii, Talmud babiloński — z osobną, znacznie bardziej rozbudowaną Gemarą.9
Współczesna karta Talmudu wygląda jak mapa stuleci nałożonych na siebie. 🟢 mocne W centrum biegnie tekst Miszny i Gemary, a wokół — komentarze sławnych nauczycieli.10 Trzech wykładowca każe zapamiętać. Raszi — to akronim od Rabi Szlomo Icchaki, żyd aszkenazyjski, znakomity komentator Tory, którego objaśnienia (wraz z dopiskami jego uczniów, zwanymi Tosafot) towarzyszą tekstowi do dziś.11 Dalej Ramban — Rabbi Mosze ben Nachman, „nauczyciel Mojżesz, syn Nachmana". I wreszcie Rambam — Majmonides, czyli Rabbi Mosze ben Majmon, „syn Majmona".12 Imiona-akronimy działają tu jak skróty pamięci: po pierwszych literach rozpoznaje się całą tradycję.
✦ ✦ ✦A teraz, jak zapowiada wykładowca, absolutna ciekawostka — taka, która burzy zbyt prosty obraz judaizmu. Przywykliśmy myśleć, że Żydzi rygorystycznie unikali wszelkich wizerunków, że jakikolwiek obraz obcego bóstwa był nie do pomyślenia. 🟢 mocne Tymczasem w Tyberiadzie, niedaleko naturalnych ciepłych źródeł — term zasilanych gorącą wodą wprost z ziemi — odkopano posadzkę synagogi z mozaiką.13 A w samym jej centrum widnieje Helios, grecki bóg słońca, otoczony znakami zodiaku.14
Że to synagoga, a nie pogańska świątynia, nie ulega wątpliwości. 🟢 mocne Podpisy pod znakami zodiaku są po hebrajsku, a w posadzce czytelne są wszystkie elementy żydowskiego domu modlitwy: miejsce po bimie — podwyższeniu, na którym rozwijano zwoje Tory nawinięte na dwa drążki — oraz po Aron ha-Kodesz, „świętej Arce", czyli szafie na zwoje.15 Mozaikę datuje się mniej więcej na III wiek, a sam motyw rozwijał się być może aż do V stulecia — a więc w czasach dojrzałego już judaizmu, który tworzył Misznę, Gemarę i redagował Talmud.16
Czy była też osobna część dla kobiet? 🔴 niepewne Wykładowca stawia tu znak zapytania.17 Starsze synagogi galilejskie i te z czasów Jezusa nie wskazują na osobne pomieszczenia dla kobiet; możliwe, że dopiero III wiek przyniósł taki podział — ale to pozostaje otwarte.
✦ ✦ ✦Co więc robi pogański bóg słońca na podłodze synagogi? Wokół tego znaleziska narosło kilka konkurujących wyjaśnień — i to one są najciekawszą częścią całej historii. 🟡 sporne Jedni badacze, w tym uczeni związani z odkryciem i z Uniwersytetem Hebrajskim, mówią spokojnie: znaki zodiaku służyły do liczenia czasu.18 Przypominały o porach roku, o świętach, o pracy na roli i o obowiązkach wobec Boga. Ich pierwotne znaczenie było astronomiczne, jeszcze nie astrologiczne — pokazywały pozorną wędrówkę słońca przez kolejne miesiące.
Ta sama szkoła podkreśla, że w pismach starożytnego judaizmu próżno szukać astrologii horoskopowej — odczytywania z układu gwiazd i planet przyszłych wydarzeń. 🟡 sporne Zodiak miał tu sens raczej kalendarzowy niż wróżbiarski.19 Wykładowca przypomina przy okazji, że nawet słynna ewangeliczna opowieść o mędrcach idących za gwiazdą ociera się o ten drugi, astrologiczny sposób myślenia — gwiazda miałaby zwiastować wydarzenie na ziemi. 🟢 mocne Ale Mateusz, czy redaktorzy jego Ewangelii, zręcznie z tego wybrnęli: mędrcy ostatecznie dowiadują się miejsca narodzin Mesjasza nie z gwiazd, lecz z Pism.20
✦ ✦ ✦Inni badacze idą dalej. 🟡 sporne Według tej interpretacji Helios nie był ani bóstwem, ani zwykłą dekoracją, lecz wyobrażeniem anioła — posłańca, który zapowiada prace roku i kolejne święta.21 Co istotne: nie był samym aniołem, lecz jego obrazem. Pojawiała się też propozycja, by widzieć w nim wyobrażenie Logosu, pośrednika między Bogiem a światem — ale tę koncepcję większość raczej odrzuca.22
I jest argument, który wykładowca uważa za najmocniejszy z możliwych. 🟢 mocne To posadzka. Ludzie po tym Heliosie chodzili.23 Nie był więc przedmiotem czci — gdyby był, nikt nie deptałby go stopami. To rozstrzyga sprawę kultu: cokolwiek Helios miał oznaczać, nie oddawano mu chwały.
Pozostaje pytanie szersze. Skąd w ogóle takie obrazy w żydowskim świecie? 🟡 sporne Wykładowca przypomina, że Żydzi i chrześcijanie przejmowali greckie wzorce już od trzech wieków przed naszą erą, odkąd wojska Aleksandra Macedońskiego weszły na te ziemie.24 Traktowali tę spuściznę jako kulturowe dziedzictwo. 🟢 mocne I — co kluczowe — mozaika z Tyberiady nie jest wyjątkiem: znanych jest kilka synagog z motywem zodiaku, kilka w Galilei i jedna w Judei.25 To więc nie był margines „zbyt liberalnych" — to było coś, co w judaizmie po prostu istniało.
Część badaczy podsumowuje to wyjaśnieniem najprostszym. 🟡 sporne Pogańskie znaki przyjęto jako sztukę i dziedzictwo, w przekonaniu, że obraz nie ma mocy sprawczej — moc ma tylko Bóg, i tylko Jemu należy się chwała.26 Podobnie, dodaje wykładowca, chrześcijaństwo od renesansu mówiło: to tylko sztuka. Figura, rzeźba czy mozaika nie działa sama z siebie; działa wyłącznie Bóg. Co więcej, motyw przetrwał stulecia — znaki zodiaku z postacią słońca pojawiają się jeszcze w polskiej synagodze w Łańcucie z czasów nowożytnych, przy czym zadbano tam, by nie przedstawiać postaci ludzkich: Strzelca oddano jako napięty łuk, Wodnika jako wodę lejącą się z dzbana.27
I tu wykładowca odsłania właściwy sens całej dygresji — wątek, który nazywa teologicznym. Historia bywa bardziej złożona niż nasze proste schematy. Łatwo powiedzieć „Żydzi na pewno nigdy", ale prawda okazuje się subtelniejsza — i to ona uczy ostrożności w czytaniu zarówno źródeł, jak i samego Pisma. Majmonides, jeden z trzech wielkich nauczycieli, działał właśnie w Tyberiadzie; piękny jest też tamtejszy antyczny teatr przy bramie miejskiej. Miasto, ważne przez pięć stuleci, warto odwiedzić.
✦ ✦ ✦Teraz przenosimy się znad jeziora nad morze — do Cezarei Nadmorskiej, miasta nad Morzem Śródziemnym, z plażą, z którą do dziś łączy się widok antycznego akweduktu w tle.28 🟢 mocne Także ją zbudował Herod Wielki i także nazwał na cześć Oktawiana Augusta — jakby symbolicznie podarował miasto cesarzowi.29 Powstała na miejscu wcześniejszej osady fenickiej, potem hellenistycznej, którą Herod rozbudował z rozmachem: areną, teatrem, portem.
To było miasto władzy. 🟢 mocne Tu rezydowali rzymscy namiestnicy Judei — najpierw w niższej randze prefektów, a po roku 41 prokuratorów.30 Najsłynniejszy z prefektów to Poncjusz Piłat, urzędujący w latach 26–36.31 Z kart Dziejów Apostolskich znamy też późniejszych: Feliksa, przed którym zaczyna się proces Pawła, i Festusa, który odsyła Pawła do Rzymu, gdy ten odwołuje się do cesarza.32 A z historii powszechnej — skorumpowanego Florusa, którego rządy sprowokowały wybuch wielkiego powstania żydowskiego przeciw Rzymowi.33
✦ ✦ ✦I w tym właśnie mieście kryje się jeden z najważniejszych dla biblistyki dowodów materialnych. 🟢 mocne W Cezarei znaleziono kamienną tablicę z inskrypcją wspominającą Poncjusza Piłata — w zasadzie jedyny pewny materialny świadek jego istnienia.34 Napis mówi, że rzymski namiestnik wzniósł (albo odbudował) Tiberium — budynek poświęcony cesarzowi Tyberiuszowi — i podaje imię oraz urząd fundatora: Pilatus, praefectus Iudaeae, „Piłat, prefekt Judei".35
Co to znaczy? Po pierwsze, potwierdza tytuł. 🟢 mocne Piłat był prefektem, choć późniejsze źródła nazywają go niekiedy prokuratorem.35 Oryginał tablicy przechowuje Muzeum Izraela w Jerozolimie, a w Cezarei oglądać można kopię. I tu wykładowca układa pełen zestaw świadectw. 🟢 mocne Mamy Ewangelie. Mamy źródła pozabiblijne: kilka akapitów u Józefa Flawiusza — historyka żydowskiego pochodzenia działającego na rzymskim dworze Wespazjana i Tytusa — oraz wzmianki u Filona z Aleksandrii.36 Na początku II wieku pisze o Piłacie także Tacyt, sławny historyk rzymski: relacjonując prześladowania chrześcijan za Nerona, wspomina, że sama nazwa wywodzi się od Chrystusa, straconego za panowania Tyberiusza przez namiestnika Judei.37
A pierścień? 🟡 sporne W 2018 roku ogłoszono znalezisko brązowego pierścienia z tandetnie wyrytym napisem „Pilatos".38 Część badaczy sądzi, że nie należał do samego Piłata, lecz do urzędnika pieczętującego dokumenty w jego imieniu — pierścień jest z taniego materiału i znaleziono go w Herodionie koło Betlejem, gdzie w czasach Piłata urzędowali rzymscy funkcjonariusze. Sam Piłat rezydował w Cezarei Nadmorskiej oraz w Jerozolimie, w tak zwanym pałacu Heroda przy zachodnich krańcach miasta — dziś powiedzielibyśmy: przy Bramie Jafy.
✦ ✦ ✦Ale Cezarea to nie tylko Piłat. 🟢 mocne Według Dziejów Apostolskich to właśnie tu Szymon Piotr ochrzcił rzymskiego setnika Korneliusza — o czym opowiada dziesiąty rozdział tej księgi.39 Po klęsce powstań żydowskich osiedlili się tu Żydzi z Judei, a od przełomu II i III wieku zaczyna się piękna chrześcijańska historia miasta. 🟢 mocne Tworzy tu Orygenes, wybitny teolog i biblista rodem z Aleksandrii, a żyje i pisze Euzebiusz z Cezarei — biskup i pierwszy wielki historyk Kościoła.40
I jest tu coś, co czyni Cezareę naukową stolicą chrześcijańskiego Wschodu: biblioteka. 🟡 sporne Wykładowca nazywa ją pierwszą wielką chrześcijańską biblioteką na wzór aleksandryjskiej — założył ją Orygenes, a rozwijali jego następcy.41 Przybywali tu ojcowie kapadoccy z dzisiejszej Turcji — Grzegorz z Nyssy i Bazyli Wielki — bywał i Hieronim, tłumacz Biblii na łacinę.42 Co ich ściągało? 🟢 mocne Skarb: zapoczątkowane przez Orygenesa zestawienie tekstu Starego Testamentu, wers po wersie, w równoległych wersjach.43 Pod koniec starożytności Cezarea była już stolicą rzymskiej prowincji, rywalizującą z samą Jerozolimą; od VII wieku, z różnymi kolejami losu, przeszła pod władzę muzułmańską, a w czasie wypraw krzyżowych przechodziła z rąk do rąk.44
✦ ✦ ✦Na koniec wykładowca zatrzymuje się przy jednej scenie z Cezarei, którą uważa za wzorzec. 🟢 mocne Jest koniec lat trzydziestych, początek czterdziestych I wieku; Piotr wygłasza katechezę do pogan w domu Korneliusza.45 Jest ona uderzająco podobna do mowy Piotra po Zesłaniu Ducha Świętego — obie zapisał Łukasz, około roku 80, ponad cztery dekady po wydarzeniach.46 Bibliści zauważają, że obie układają się w „model Markowy" — a Ewangelia Marka, jak sądzono już we wczesnej starożytności, odwzorowuje nauczanie samego Piotra.
Co jest w tej katechezie? Najpierw: 🟢 mocne „Bóg jednakowo traktuje wszystkich ludzi" — a Piotr mówi to wobec Rzymian.47 Potem streszczenie dziejów Jezusa: co działo się w Galilei i Judei po chrzcie głoszonym przez Jana, jak Jezus szedł, dobrze czyniąc i uzdrawiając, bo „Bóg był z nim" — a właściwie w nim.48 Następnie absolutna koncentracja na tym, co paschalne: że Jezusa zabito, wieszając na drzewie, lecz trzeciego dnia Bóg Go wskrzesił i ukazał świadkom, którzy po zmartwychwstaniu z Nim jedli i pili.49 🟡 sporne Wykładowca zwraca uwagę, że brak tu wątku ofiarnego, tak typowego dla nauczania Pawła — jakby Paweł był dla bardziej zaawansowanych.50
I wtedy dzieje się rzecz, która zaskakuje samych obecnych. 🟢 mocne Duch Święty zstępuje na wszystkich, a wierzący żydowskiego pochodzenia dziwią się, że poganie otrzymują ten dar — poznają to po tym, że słyszą, jak tamci wielbią Boga i mówią językami.51 🟡 sporne Wykładowca rozróżnia tu dwa zjawiska, o których mówią teologowie: modlitwę językami — gdy Duch przyczynia się za nami, choć nie wiemy, jak się modlić — oraz prorokowanie w nieznanym języku, które wymaga tłumacza.52 Tu, jak sądzi, chodzi o to pierwsze: o wielbienie Boga.
Dopiero potem następuje chrzest. 🟢 mocne Wielu zdziwi taki porządek — najpierw Duch, potem chrzest — bo przywykliśmy do odwrotnej kolejności.53 Wykładowca łączy tę scenę z mozaiką z Tyberiady jednym morałem: nie przywiązujmy się do przekonania, że może być tylko tak i nigdy inaczej. Czasem jest tak — i czasem może być inaczej.
✦ ✦ ✦To doświadczenie okaże się dla Piotra fundamentem. 🟢 mocne W piętnastym rozdziale Dziejów Apostolskich, na zgromadzeniu w Jerozolimie, gdy chrześcijanie spierają się, czy poganie muszą najpierw przyjąć judaizm, Piotr powołuje się właśnie na Korneliusza.54 Mówi, że „Bóg, który zna serca, zaświadczył na ich korzyść, udzielając im Ducha Świętego tak samo jak nam".55 Wspiera tym linię Pawła i Barnaby — by poganie mieli własną ścieżkę, bez obrzezania i całego ciężaru Prawa.56 I taka zapada decyzja.
Wykładowca dorzuca jeszcze jedną myśl, praktyczną. Jeśli zastanawiasz się, jak ogłosić dobrą nowinę komuś, kto szczerze szuka Boga — albo jak głosić ją samemu sobie — to katecheza Piotra jest gotowym wzorem: zacznij od tego, że Bóg traktuje wszystkich jednakowo; potem powiedz, co stało się z Jezusem; a w środku postaw zmartwychwstanie. Bo, jak podkreśla, ta mowa była skierowana do osoby zainteresowanej Bogiem — Korneliusz był takim poszukującym.
Dwa miasta, jeden wykład. Tyberiada — zbudowana dla cesarza, omijana przez pobożnych, a ostatecznie kolebka Talmudu i miejsce, gdzie pod stopami modlących się Żydów leżał grecki bóg słońca. Cezarea — siedziba rzymskiej władzy, w której kamień zaświadczył o Piłacie, a chrzest setnika otworzył chrześcijaństwo dla wszystkich narodów. Historia okazuje się bardziej złożona, niż chciałyby nasze schematy — i właśnie ta złożoność, jak uczy wykład, każe czytać i Pismo, i kamienie z większą pokorą.