Księga Jeremiasza

Wykład zaczyna się od ostrzeżenia. To trudna księga — zwłaszcza dla kogoś, kto w Biblii szuka opowieści z akcją. Bibliści dzielą czasem literaturę na „dzienną" i „nocną"; Jeremiasz to literatura zdecydowanie nocna.🟢 Obciążająca, męcząca, pełna dygresji, zbudowana szkatułkowo — nie da się jej przeczytać od deski do deski jak powieści. A nade wszystko przeważają w niej złe i ciężkie emocje.🟢 By zrozumieć dlaczego, trzeba najpierw zobaczyć, w jakim świecie żył jej bohater.

Jeremiasz, jak podaje sama księga, zaczął działać około 626 roku przed naszą erą, za panowania króla Jozjasza.1🟢 Był świadkiem ostatnich dni królestwa Judy — i to znalazło odbicie w księdze.🟢 Jozjasz objął tron jeszcze jako kilkuletni chłopiec, w czasach, gdy głównym imperium Bliskiego Wschodu była Asyria; dlatego najstarsze warstwy księgi jeszcze o niej wspominają.🟡 Ale to był schyłek tej potęgi. Imperium, które nie upadało przez setki lat, załamało się nagle — a wtedy Jozjasz mógł rozciągnąć władzę nawet na tereny dawnego północnego Izraela.🟡

Z czasów Jozjasza pochodzi też słynne wydarzenie: podczas remontu świątyni odnaleziono „księgę Prawa".2🟢 Już samo to, że odkrycie wywołało taką sensację, mówi nam, że nie istniała wtedy jeszcze cała Tora w dzisiejszym kształcie.🟡 Bibliści utożsamiają tamten zwój z pierwotną postacią Księgi Powtórzonego Prawa (Deuteronomium), prawdopodobnie z fragmentem zaczynającym się od słynnego wyznania: „Słuchaj, Izraelu! Pan jest naszym Bogiem — Panem jedynym".3🟡 Tematem była potrójna jedność: jeden Bóg, jeden kult w jednym sanktuarium w Jerozolimie, jeden wybrany lud.🟡

Tak zaczęła się reforma religijna Jozjasza — odnowa wiary, nowy powiew w Judzie.🟢 Jak Jeremiasz się do niej odnosił? Sam prorok wypowiada się raczej nie o samej reformie, lecz o sprawiedliwości i o tym, jak władca realizuje prawo — a Jozjasza ocenia pozytywnie.🟡 Możliwe więc, że milczał wobec reformy z aprobatą albo wręcz się w nią zaangażował.🟡 O takim zaangażowaniu mówi tradycja żydowska, między innymi Talmud.4🔴 To dobry moment, by zauważyć metodę całego wykładu: gdy mówimy „prawdopodobnie", to znaczy, że tekst biblijny czegoś wprost nie rozstrzyga, a my dopowiadamy najbardziej prawdopodobną rekonstrukcję. Tradycja pozabiblijna bywa cenną poszlaką — ale nie faktem pewnym.

Dobra atmosfera nie potrwała długo. Jozjasz zginął niesławnie — według Księgi Królewskiej zabił go faraon egipski.5🟢 Egipt narzucił Judzie swojego władcę, a kraj, przez kilkanaście lat w zasadzie niezależny, stał się państwem podległym.🟢 Potem układ sił znów się przesunął: potęgą stała się Babilonia, która podporządkowała sobie i Egipt, i Judę.🟢 W tych ciemniejących czasach przyszło Jeremiaszowi prorokować. Wobec kolejnych królów — Jojakima i jego następców — był już bardzo krytyczny.🟡

Punkt kulminacyjny to panowanie Sedecjasza, ostatniego króla Judy. Jerozolima raz już ocalała — podczas pierwszego oblężenia w 598 roku poddała się i uniknęła zniszczenia.6🟡 Ale Sedecjasz, który wszystko zawdzięczał Babilonii, w niezrozumiałym buncie sprzymierzył się z Egiptem i powstał przeciw Babilonowi.🟢 Zemsta była okrutna. Tekst biblijny podaje straszny szczegół, którego kolejność wykład każe odczytać dosłownie: najpierw na oczach króla wymordowano jego dzieci, a potem go oślepiono — tak, by śmierć dzieci była ostatnim, co w życiu ujrzał.6🟢 Jerozolima padła. I znów — Jeremiasz był tego świadkiem.🟢

Stąd właśnie owa ciemność księgi. To człowiek żyjący w ciemnościach, w których wszystko, cokolwiek próbowano, podlega ruinie: królestwo, świątynia, miasto, naród.🟢 A oblężenie w starożytności oznaczało głód, śmierć głodową, kanibalizm i dziesiątkowanie ludności — to nie była krótka przegrana, lecz przeciągnięty w czasie dramat.🟡 Co więcej, w przeciwieństwie do ksiąg takich jak Rut czy Estera — gdzie nie wiemy, czy opisane historie się wydarzyły — Księga Jeremiasza jest mocno spleciona z realną historią ostatnich kilkunastu lat Judy.🟡

Potwierdzają to znaleziska archeologiczne. Odkryto bulle — odciski pieczęci — z imionami, które pojawiają się w księdze.7🟡 Mowa między innymi o pieczęci Barucha, sekretarza Jeremiasza, a także o imionach z kręgu jego współczesnych (jak Szafan).🟡 Autentyczność części bulli bywa kwestionowana, ale jako całość oddają one atmosferę tamtego końca.🟡 Co do losu samego proroka: Biblia mówi, że po upadku Jerozolimy został uprowadzony do Egiptu — i na tym dane biblijne się urywają.8🟢 Tradycja żydowska (apokryf „Paralipomena Jeremiasza") dopowiada, że ukamienowali go w Egipcie rodacy; być może to o nim mówi List do Hebrajczyków, wśród bohaterów wiary, których kamienowano.9🔴

Jak powstawała ta księga? Wykład podkreśla: to antologia — zbiór, czasem zbiór w zbiorze. Nie ma w niej ciągłej akcji, gdzie rozdział drugi wynika z pierwszego.🟢 Sama księga opisuje moment swoich narodzin: Jeremiasz dyktuje proroctwa Baruchowi, te są odczytywane, docierają w końcu do króla — a król, słuchając, odcina kawałki zwoju i wrzuca je do ognia.10🟢 Wierzono, że słowo ma moc samo w sobie; spalenie zwoju było zapewne próbą unicestwienia mocy wyroku skierowanego przeciw władcy.🟡 Po tym akcie Jeremiasz dyktuje wszystko jeszcze raz, dodając nowe słowa.🟢

Ta scena tłumaczy, dlaczego klasyczni prorocy chcieli, by ich słowa zapisano. Ich poselstwo było odrzucane — zapisywano je więc, by przyszłość mogła potwierdzić, że to oni, a nie „prorocy szczęścia", mieli rację.🟡 Najstarszej warstwy szuka się w rozdziałach od pierwszego do siódmego, z czasów Jozjasza; do mniej więcej dwudziestego rozdziału ciągną się autentyczne wyznania.🟡 Resztę porządkowano i komentowano później — przede wszystkim w niewoli babilońskiej.🟡 Tu pada ważne zastrzeżenie wykładu — i Żydzi, i chrześcijanie wierzą, że całość, mimo wielu rąk, które ją składały, jest natchniona i prowadzi na spotkanie z Bogiem. Rozróżnianie warstw nie służy temu, by jakiś werset uznać za „mniej święty", lecz by lepiej zrozumieć księgę taką, jaką mamy.

Tę pracę redakcyjną nazywa się redakcją deuteronomistyczną — to ona objęła być może połowę objętości księgi.🟡 Po czym ją rozpoznać? Po charakterystycznej myśli i stylu: po stawianiu alternatyw („jeśli będziecie posłuszni, będzie dobrze; jeśli nie — spotka was kara"), po powracających pojęciach przymierza i jego złamania, po piętnowaniu kultu obcych bogów.🟡 Bibliści poznają tę warstwę także przez zestawienie z innymi, lepiej datowanymi księgami i przez powtarzalne formuły — jak ciąg czasowników „wyrywać, burzyć, niszczyć, budować, sadzić".🟡 Skąd biblista to wie? To zawsze pytanie warsztatowe — odpowiedzią jest splot idei i cech języka.🟡

Istnieje też druga, niezależna poszlaka co do historii tekstu: grecki przekład. Zwoje Jeremiasza tłumaczono na grekę — prawdopodobnie w Aleksandrii, gdzieś w II wieku przed naszą erą.11🟡 Wersja grecka różni się od hebrajskiej dwojako: jest krótsza o mniej więcej jedną siódmą i ma inny układ materiału — wyrocznie przeciw narodom, które w tekście hebrajskim stoją na końcu, w wersji greckiej przesunięto do środka.🟢 Ponieważ Septuaginta tłumaczy zwykle dość wiernie, sugeruje to, że jeszcze w II wieku przed naszą erą redakcja księgi mogła być sprawą otwartą.🟡

Po tle przychodzi czas na kilka kluczowych fragmentów. Pierwszy to powołanie proroka (rozdział 1) — gatunek typowy dla ksiąg prorockich.🟢 Prorocy powoływali się na to, że wybrał ich sam Bóg, właśnie dlatego, że ich poselstwo było odrzucane, a oni sami konfrontowani z innymi prorokami — których Septuaginta nazywa pseudoprofetes, fałszywymi.12🟡 Bóg mówi do Jeremiasza zdanie, które wyznacza ton całej księgi: „Zanim ukształtowałem cię w łonie matki, znałem cię, zanim przyszedłeś na świat, poświęciłem cię — na proroka narodów".13🟢

Powołanie poprzedza więc samo istnienie proroka — a bycie prorokiem to nie zawód, lecz całe życie.🟡 Jeremiasz, jak Mojżesz przed nim, zgłasza zastrzeżenie: „Jestem jeszcze młody — dosłownie: jestem chłopcem — nie umiem przemawiać".13🟢 Bóg odpowiada na to wcześniej, niż zarzut padł: nie chodzi o to, co Jeremiasz umie, lecz o to, że cała jego osoba jest misją. Nie da się tu oddzielić tego, co zawodowe, od tego, co osobiste.🟡 Pada też formuła znana z kultu — wyrocznia zbawienia: „Nie bój się, Ja jestem z tobą".13🟢 Tak odpowiadał kapłan udręczonemu, który przyszedł do świątyni z lamentacją.🟡 Bóg obiecuje: jestem z tobą, by cię ratować — choć będzie strasznie.🟡

Ciekawostka na marginesie: parę lat temu odnaleziono pieczęć z napisem „Izajasz prorok" (z uszkodzoną ostatnią literą).14🟡 Jeśli ktoś nosił na oficjalnej pieczęci tytuł „prorok", może to sugerować istnienie pewnego urzędu prorockiego przy świątyni — proroków zawodowych, takich jak ten, którego Amos w słynnej scenie odsyłał „na zarobek".15🟡 Werset dziesiąty pierwszego rozdziału — gdzie Jeremiasz ma „wyrywać i obalać, budować i sadzić" nad narodami — wykład uznaje za późniejsze uzupełnienie, spoglądające na proroka z szerszej, powygnaniowej perspektywy.🟡

Drugi fragment to mowa świątynna (rozdział 7) — dla wykładowcy tekst szczególnie nośny, bo dotyka pytania, które wraca przez wieki: po co istnieje instytucja, system, jeśli niczego nie zmienia?🟡 Autentyczne słowa Jeremiasza widać tu zwłaszcza w wersecie czwartym: „Nie ufajcie słowom kłamliwym, gdy mówią: świątynia Pańska, świątynia Pańska, świątynia Pańska jest tutaj!".16🟢 To trzykrotne zawołanie pochodzi może z kultu, jak liturgiczne „święty, święty, święty".🟡 Prorok podważa tu jeden z najważniejszych ówczesnych dogmatów: bezwarunkowe przywiązanie Boga do swojej świątyni i miasta.🟡

Wiara w Syjon miała praktyczne konsekwencje — świątynia miała gwarantować bezpieczeństwo krajowi, co wyrażają psalmy Syjonu, choćby Psalm 46.17🟢 Historia zdawała się to potwierdzać: w 701 roku Sennacheryb spustoszył kraj, ale Jerozolimy nie zdobył.18🟢 Jeremiasz mówi jednak: to przywiązanie nie jest bezwarunkowe — nie można czuć się bezpiecznym, popełniając niesprawiedliwość.🟢 I stawia warunek z wrażliwością niemal współczesną: „Jeśli nie będziecie uciskać przybysza, sieroty i wdowy, i nie będziecie przelewać krwi niewinnej…".16🟢

Wykład dorzuca mocny argument z historii: świątynia w Szilo, gdzie kiedyś przechowywano Arkę Przymierza, prawdopodobnie została zniszczona — a Arkę zdobyli Filistyni.19🟡 Skoro najświętsze miejsce mogło upaść, to samo grozi Jerozolimie. Przesłanie jest tu jeszcze ostrzejsze niż „chodzenie do świątyni nie usprawiedliwia złego życia": chodzenie do świątyni w ogóle nie uratuje, jeśli nie zmienia człowieka.🟢

Trzeci fragment to wyznania Jeremiasza z rozdziału 20 — piękne i bardzo mroczne. Polskie tłumaczenia często łączą wersety 7–18 w jeden utwór, lecz to dwie osobne konfesje, wypowiedziane prawdopodobnie w różnym czasie.20🟡 Pierwsza (w. 7–13) jest zbudowana jak lamentacja jednostki — gatunek znany z Psałterza. Zaczyna się od oskarżenia samego Boga: „Uwiodłeś mnie, Panie, a ja dałem się uwieść".20🟢 Hebrajskie słowo ma dwa znaczenia — „oszukać" i „przemóc, zmusić siłą" — używane też o uwiedzeniu. Każdy przekład brzmi tu strasznie.🟡

To skarga bardzo osobista, w której brak typowej dla psalmów prośby. Jest za to opis udręki: drwiny, agresja, czyhanie nawet ze strony przyjaciół.🟡 A jednak słowo Pańskie staje się w sercu proroka „jak ogień płonący" — nie może go nie głosić.20🟢 Dlaczego nie może? Może dlatego, że taki został ukształtowany — nie umie patrzeć na niesprawiedliwość obojętnie.🟡 Pierwsza konfesja kończy się jednak hymnem (w. 13): „Śpiewajcie Panu, chwalcie Pana, bo wybawił życie ubogiego z ręki złoczyńców".20🟢 Tak jak Psalm 22, który w połowie zmienia ton po słowach „Tyś mi odpowiedział" — skarga zostawia jeszcze nadzieję.21🟡

Druga konfesja (w. 14–18) nadziei już nie zostawia. „Przeklęty dzień, w którym się urodziłem".20🟢 Gdyby czytać oba teksty jako jeden, zgrzyt byłby nie do zniesienia: od „śpiewajcie Panu" do „przeklęty dzień narodzin". To najlepszy dowód, że mamy do czynienia z antologią.🟡 Przekleństwo było w starożytności bronią najuboższych — gdy nie można było inaczej dojść sprawiedliwości, wierzono, że słowo ma moc.🟡 Ale tu jest paradoks: Jeremiasz nie chce niczego zmienić, nie myśli o samobójstwie — wyraża jedynie, że wolałby nie istnieć.🟡 Co znamienne, nie przeklina dnia powołania — bo Bóg powołał go, gdy jeszcze nie istniał. Przeklina tylko to, co należy do niego: dzień narodzin.🟡

Po świątyni i po kapłaństwie Jeremiasz kieruje pytanie ku władzy (rozdział 22): po co królestwo, jeśli nie służy?🟡 Prorok krytykuje króla (Jojakima) za to, że buduje sobie przepych, a robotnikowi nie płaci za pracę.22🟢 Nie chodzi o sam splendor — nawet Jozjasz „jadł i pił", nie był ascetą. Rzecz w istocie monarchii: ma ona urzeczywistniać prawo i sprawiedliwość, a nie być blichtrem i władzą dla samej władzy.🟡 To definicja zaskakująco bliska słowom Jezusa: kto chce być największy, niech służy.23🟢

Dwie myśli z tego rozdziału wykład wyróżnia jako kapitalne. Pierwsza: zwykły robotnik dniówkowy, ktoś z najniższego szczebla drabiny społecznej, zostaje nazwany „bliźnim króla".22🟢 Pod względem religijnym król jest taki sam jak każdy człowiek — różni go tylko funkcja.🟡 Druga to werset o Jozjaszu, który „bronił sprawy ubogiego i biednego — czy nie znaczy to: znać Mnie?".22🟢 Wykład czyta to dosłownie: troska o biednego jest poznaniem Boga — a poznanie w Biblii znaczy nie akt umysłu, lecz spotkanie, przebywanie w obecności.🟡

Najbardziej dramatyczna scena to konfrontacja z prorokiem Chananiaszem (rozdziały 27–28). Problem jest fundamentalny: obaj mówią „tak mówi Pan", obaj komentują tę samą rzeczywistość, obaj są nazwani prorokami.24🟢 Jak rozpoznać prawdziwego? Krytyka fałszywych proroków u Jeremiasza i u innych idzie zwykle dwoma tropami: prawdziwy prorok jest niezależny — nie żyje z proroctwa, nie głosi tego, co władza chce usłyszeć — i raczej niepokoi, niż pociesza.🟡 Drugim kryterium jest sprawdzenie się proroctwa w czasie.🟡

Jeremiasz dokonuje czynności symbolicznej: zakłada na szyję jarzmo — znak, że narody mają poddać się Babilonowi, kto zaś tego nie uczyni, nie przetrwa.24🟢 Chananiasz odpowiada własnym znakiem: bierze jarzmo, łamie je i prorokuje, że tak samo za dwa lata Bóg złamie jarzmo Babilonu.24🟢 I rzecz uderzająca: Jeremiasz nie odpowiada od razu — nie wie, jak zareagować, idzie do domu. Dopiero później przychodzi do niego słowo Pana z nową interpretacją: „Złamałeś jarzmo drewniane — przygotowałeś w zamian jarzmo żelazne".24🟢 Niewola będzie więc jeszcze cięższa.🟢

Zanim zapadnie ostatnie słowo, pojawia się jaśniejszy wątek — „Odrośl Dawida" (rozdziały 23 i 33). Hebrajskie cemach to pęd, latorośl wyrastająca z pnia; obietnica mówi o sprawiedliwym władcy z rodu Dawida, który „będzie stał na straży prawa i sprawiedliwości", by lud był bezpieczny.25🟢 Na ile to tekst „mesjański"? Wykład jest tu ostrożny: to raczej zapowiedź patriotyczna — nadzieja na odzyskanie własnego państwa przez nastanie sprawiedliwego króla, prawdopodobnie z czasów niewoli lub odbudowy.🟡

Autorzy Nowego Testamentu odnieśli tradycję Dawidową do Jezusa.26🟢 Ale — i to ważny gest międzywyznaniowej uczciwości wykładu — można też zrozumieć Żydów, którzy czytając ten tekst, nie widzą w nim Jezusa: „my widzimy, bo Go spotkaliśmy; oni czekają inaczej".🟡 Rozdział 33 jest komentarzem do 23: powtarza obietnicę, lecz przesuwa akcent z osoby władcy na Jerozolimę, którą nazwie „Pan naszą sprawiedliwością" — i dodaje trwałość kapłaństwa.27🟡 To ślad rzeczywistości po niewoli, gdy kapłan przejął część królewskiej godności (stąd późniejszy tytuł „kapłan pomazaniec").🟡

I dochodzimy do serca całego odcinka — zapowiedzi Nowego Przymierza (rozdział 31).28🟢 Tekst powstał w niewoli i odpowiada na palące pytanie: czy Izrael ma jeszcze przyszłość z Bogiem? Odpowiedź brzmi: tak — nadejdą dni, gdy Bóg zawrze nowe przymierze.🟢 Ale dlaczego nowe, skoro stare było dobre? Bo stare zostało złamane. W dawnym przymierzu Bóg dotrzymał swojej części — chronił, obdarzał — lecz lud swojej części nie dochował.🟡

I tu pada pytanie, które wykład uznaje za centralne dla całej księgi: jaka jest gwarancja, że historia się nie powtórzy? Gwarancją nie okazała się świątynia, nie okazało się królestwo, nie okazał się naród — i nie okazał się sam człowiek, bo z siebie nie daje rady.🟡 Odpowiedź tekstu jest radykalna: Bóg musi przejąć odpowiedzialność także za wierność ludu.🟡 Werset 33: „Umieszczę moje prawo w ich wnętrzu i wypiszę je w ich sercu".28🟢 Treść przykazań pozostaje ta sama — zmienia się człowiek, którego serce Bóg przemieni tak, że w końcu będzie zdolny żyć przymierzem.🟡

Konsekwencja jest zdumiewająca (w. 34): „Nie będą już uczyć jeden drugiego, mówiąc: poznajcie Pana — bo wszyscy będą Mnie znali, od najmniejszego do największego".28🟢 Nie będzie już mądrzejszych i głupszych w wierze, nauczyciela i ucznia — wszyscy w równym stopniu będą w relacji z Bogiem.🟡 A całość wieńczy obietnica: „odpuszczę im winę, a grzechu już nie wspomnę".28🟢

Wykład zamyka klamra. Zapowiedź Nowego Przymierza jest cytowana w Nowym Testamencie, a jej pytania — jak rozpoznaje wykładowca — podejmuje Paweł w Liście do Rzymian: Prawo jest dobre i święte, lecz człowiek z siebie nie umie go wypełnić; ratunek musi przyjść z zewnątrz i dotknąć wnętrza.29🟡 Paweł odczytał dzieło Boga w Chrystusie przez kategorie, które postawiła już Księga Jeremiasza.🟡

A wszystko to wraca do słów z chwili powołania: prorok miał „wyrywać i obalać" — ale też „budować i sadzić".13🟢 Sam Jeremiasz, gdyby spojrzeć jego oczami, zakończył życie w rozpaczy i goryczy — jego ostatnie słowo o sobie to przekleństwo dnia narodzin.🟡 A jednak ci, którzy zebrali jego słowa w niewoli, widzieli już, że jego życie w ich czasach budowało i sadziło — że stał się jedną z jaśniejszych gwiazd w dziejach Izraela.🟡 Świat bywa taki, że nie dane nam zrozumieć całości za życia. Ale spojrzenie z dalszej perspektywy potrafi pokazać, że klęska sadziła — i że coś z tego dojrzewa do dziś.