Księga Przysłów

Zacznijmy od tytułu, bo on już dużo mówi. Polskie Księga Przysłów oddaje hebrajskie Miszle — od rdzenia maszal, który znaczy „podobieństwo, porównanie".1🟢 I rzeczywiście, wiele z tych powiedzeń ma formę dystychu — dwuwiersza, w którym jedno zostaje porównane z drugim. Ale to samo słowo niesie też inne znaczenia: przypowieść, sentencja mądrościowa, a nawet zagadka.🟡 Co ciekawe, maszal jako czasownik znaczy „rządzić, władać" — jakby mądre powiedzenie było zarazem wskazówką dla tego, kto chce dobrze pokierować życiem.🟡 Septuaginta nazwała tę księgę Paroimiai (przypowieści), Wulgata — Proverbia (przysłowia).1🟢

Jaki to gatunek? Nie ludowy zbiorek powiedzonek, choć przysłowia ludowe się w nim mieszczą. To księga poetycka — przykład starohebrajskiej poezji.1🟢 Nie rządzi nią rym, lecz rytm i — przede wszystkim — paralelizm: kolejne zdanie podejmuje tę samą myśl, tylko ujętą inaczej albo z drugiej strony.2🟢 To nie jest tylko estetyka. Jeśli mają to być sentencje, których uczeń uczy się na pamięć, powtórzenie ma sens czysto praktyczny — łatwiej zapada. Średniowieczne uniwersytety mówiły: „powtarzanie jest matką nauki". Tu powtarzanie jest matką nauki.

Komu ta księga jest poświęcona? Prolog wiąże ją z postacią Salomona — króla i mędrca w jednej osobie. „Przysłowia Salomona, syna Dawida, króla Izraela" — od tych słów bierze się tytuł.3🟢 Ale uwaga: patronat Salomona to nie to samo, co jego autorstwo. Sam tekst księgi wymienia jeszcze innych — między innymi Agura i Lemuela, o których napisano, że pochodzili z Massa, z ziemi Edomu.3🟢 Czyli mamy w środku świadectwo mądrości ludu z południa, trochę nawet konkurencyjnego wobec Izraela.🟡

Kiedy więc księga powstała? Ostrożnie można powiedzieć: warstwami. Najstarsze partie wiąże się z kręgami dworu jerozolimskiego z późnego okresu królewskiego — środowiskiem ówczesnych mędrców i intelektualistów wokół króla.🟡 Ale bibliści wskazują też warstwy powygnaniowe i z czasów greckich; całość ostatecznie zredagowano prawdopodobnie po powrocie z niewoli babilońskiej.1🟡 A adresat? Prolog mówi wprost o dwóch grupach: o petaim — ludziach prostych, niedoświadczonych — oraz o naar, czyli o młodych.3🟢 Dwa cele: ten, kto jeszcze nie zna życia, i ten, kto dopiero w nie wchodzi.

I tu pojawia się sprawa, która mogłaby budzić niepokój, a okazuje się jedną z najpiękniejszych w całej księdze. Bibliści dawno zauważyli, że pewne partie Przysłów wykazują wyraźne pokrewieństwo z egipską „Nauką Amenemope" — zbiorem pouczeń starszym od ostatecznej redakcji księgi.4🟢 Inne partie wprost przyznają się do czerpania z mądrości Edomu; dopatrywano się też wpływów babilońsko-asyryjskich.🟡 Innymi słowy: w tej natchnionej księdze są ślady kultur ościennych.

Jak to czytać? Bez lęku. Już w samej Biblii Bóg Izraela przyznaje, że i inne ludy mają z nim swoje historie — wybranie Izraela nie znaczy, że innymi narodami się nie zajmuje.🟡 Augustyn ujął to mocno: jakakolwiek prawdziwa mądrość, powiedziana przez kogokolwiek, pochodzi od Ducha Świętego.5🟡 Jeśli wierzymy, że Bóg jest Stwórcą nieba i ziemi, to jest też Stwórcą tego, co otaczało Izrael. Wtedy wykorzystanie przysłów Egiptu, Edomu czy Babilonii nie jest skażeniem — jest sposobem, w jaki cała kultura ludzka zostaje użyta, by przedstawić jednego Boga. Materiał jest przy tym przeredagowany: obce teksty służą tu objawieniu Boga Izraela.

To nie wyjątek na obrzeżach kanonu. Ojcowie Kościoła, broniąc prawa do korzystania z filozofii pogańskiej, powoływali się na obraz Izraelitów wynoszących z Egiptu jego kosztowności.5🟡 A i Nowy Testament robi podobnie: pojęcia „osoba", „natura", „współistotność" — narzędzia późniejszej teologii — pochodzą z kultury greckiej.🟡 Dzieje Apostolskie wkładają w usta Pawła cytat z greckiej poezji, odniesiony do Boga Izraela.6🟢 Kultura Izraela działa tu jak soczewka, która skupia rozproszone promienie cudzej mądrości.

A teraz zdanie, które jest sercem całej księgi. Pada na końcu prologu i powraca potem w różnych wersjach: „Bojaźń Pańska jest początkiem mądrości".7🟢 Tłumacz Izaak Cylkow oddał to jako „pierwiastek mądrości" — i nie bez powodu, bo polskie „bojaźń" prowadzi na manowce.7🟡

Bo nie chodzi o prymitywny lęk — że się Boga boję, bo coś mi zrobi, albo że jest nieobliczalny.🟡 Hebrajskie słowo opisuje raczej głębokie wyczucie wielkości Boga, poważanie tak wielkie, że aż przejmuje człowieka drżeniem.🟡 To postawienie Boga na właściwym miejscu — uznanie Boga za Boga. Augustyn powie: jeśli Bóg jest na pierwszym miejscu, wszystko inne zaczyna być na właściwym miejscu. To respekt wobec Tego, który dał życie i jest źródłem mądrości — a z tego respektu mądrość się rodzi.

Tu jest jeszcze jeden klucz — w słowie poznanie. Dla Hebrajczyka „poznać" to nie zgromadzić wiedzę teoretyczną, lecz doświadczyć.🟡 Psalm woła: „Skosztujcie i zobaczcie, jak dobry jest Pan".8🟢 Boga się smakuje. Kawę zna nie ten, kto przeczytał, czym jest kawa, lecz ten, kto jej moc poczuł. Tak samo: Boga zna nie ten, kto przeczytał Biblię, lecz ten, kto przez Biblię potrafił się z Nim spotkać. To samo słowo „poznać" ma w hebrajskim wymiar najbliższy, intymny — „poznał Adam swoją żonę".9🟢 Poznanie Świętego jest więc relacją, która porządkuje życie.

Z respektu wobec Boga księga wyprowadza pokorę — i to dwustopniową. „Pokora poprzedza chwałę", a w innym miejscu, w przysłowiu, które na trwałe weszło do polszczyzny: „Przed upadkiem — pycha, przed klęską — wyniosłość ducha".10🟢 Najpierw chodzi o pokorę wobec Boga — żeby uznać Go za Tego, kim jest. Ale ta sama pokora przekłada się na pokorę wobec ludzi.

Pokora nie ma tu jednak nic ze służalczości. To nie udawanie, że jest się gorszym, niż się jest — to dostrzeżenie rzeczy takimi, jakimi są: drugiego człowieka i siebie.🟡 Stąd przysłowie z rozdziału 27: „Niech inni cię chwalą, a nie twoje usta, ktoś obcy, a nie twoje wargi".11🟢 Jest w tym nawet zwykła uczciwość: własną wartość trudno ocenić samemu — lepiej, żeby powiedzieli to inni.

Zaraz potem pada słynny katalog tego, czego Bóg nie znosi: „Sześciu rzeczy nienawidzi Pan, a siedem budzi w nim odrazę".12🟢 Liczba „sześć, a nawet siedem" to chwyt poetycki — sygnał, że zbiór jest otwarty, że tych rzeczy jest po prostu wiele.🟡 Na pierwszym miejscu: wyniosłe oczy. Dalej — kłamliwy język, ręce przelewające krew niewinną, serce knujące zło, nogi biegnące do złego, fałszywy świadek i ten, kto sieje niezgodę wśród braci.12🟢 Niemal cały ten katalog dotyczy relacji z ludźmi. To rys mądrości Izraela: pobożność jest tu praktyczna, zakorzeniona w stosunkach międzyludzkich. Optyką patrzenia na Boga bywa etyka — nie da się czcić Świętego inaczej niż przez to, jak się traktuje człowieka. Nie żeby na bliskość Boga zasłużyć — bo jej fundamentem jest łaska — lecz dlatego, że przyjęta łaska musi jakoś owocować.

Osobny, rozbudowany wątek księgi to mowa — etos rozwagi w słowie. „Kto strzeże ust i języka, strzeże swą duszę od nieszczęść", „kto pilnuje warg, chroni swe życie".13🟢 I dalej: „Kto plotkuje, zdradza tajemnice; kto wierny, dochowa zwierzenia".13🟢 Nie chodzi o nakaz milczenia — sam Jezus wiele mówił, i to publicznie. Chodzi o mówienie uporządkowane, wynikające z respektu wobec rzeczy wielkich.

Księga ma na to sentencje, które od dawna żyją własnym życiem. „Nawet głupiec, gdy milczy, uchodzi za mądrego; kto zamknął wargi — za rozumnego".14🟢 I obraz z rozdziału 25: „Złote jabłka na srebrnych czaszach — słowo wypowiedziane w stosownym czasie".15🟢 Mowa nie jest moralnie obojętna. W dobie inflacji słów — w reklamie, w przemówieniach — wielkie słowa zużywają się, gdy mówi się nimi o rzeczach małych. Można mieć rację i pytać dalej: jakie z tego dobro? Czy wszystko, co mam ochotę powiedzieć, warto powiedzieć?

Ten szacunek dla słowa ma swoje przedłużenie w Ewangelii. Jezus odnosi przykazanie „nie zabijaj" także do słów: kto pogardliwie wyzywa brata, wkracza już na drogę zła.16🟢 I to samo Jezusowe „niech wasze tak będzie tak, a nie — nie": nie znaczy „nie wolno niczego subtelnie wykładać", lecz wzywa do takiej prawdziwości w mowie, by przysięga była zbędna.17🟡

Jest w Przysłowiach jeszcze jeden obraz Boga — jako wewnętrznego mentora i Stwórcy wszystkich. Co znamienne, księga prawie nie wspomina historii Wyjścia, tej własnej, izraelskiej. Mówi raczej o Bogu uniwersalnym: „Pan mądrością ugruntował ziemię, rozumem utwierdził niebiosa".18🟢 To Bóg całej ziemi, otaczający człowieka troską, którą tradycja religijna nazwała opatrznością.🟡

Stąd przysłowia o współdziałaniu człowieka z Bogiem. „Do człowieka należy zamysł serca, lecz odpowiedź języka pochodzi od Pana".19🟢 Albo: „Powierz Panu swoje dzieła, a twoje zamysły się utrwalą".19🟢 To słowo o „utrwaleniu" bywa różnie tłumaczone — „spełnią się" albo „zostaną uporządkowane".🟡 Druga lektura jest głębsza: nie „Bóg spełni moje życzenia", lecz „gdy powierzę Mu drogę, On pozwoli uporządkować zamysły". Jest tu sygnał ostrzegawczy — żeby z Boga nie robić dobrej wróżki od spełniania życzeń.

I domknięcie tej myśli, słowem samej księgi: „Wiele zamysłów w sercu człowieka, lecz wola Pana się ostoi".19🟢 Mądre okazuje się nie to, co wymyślę, lecz to, co się ostoi. W Dziejach Apostolskich Gamaliel mówi to samo o młodym ruchu Jezusa: jeśli jest z ludzi — rozpadnie się; jeśli z Boga — nie zdołacie go zniszczyć.20 To praktyczny sprawdzian dojrzałej pokory: przygotować serce i czekać, aż poprowadzi mądrość większa od mojej.