Najpierw obalmy pewien obrazek. Kto jedzie do Izraela i słyszy „pustynia", widzi oczami wyobraźni piasek — taki jak na szerokich, bałtyckich z wyglądu plażach Morza Śródziemnego, w Tel Awiwie i innych nadmorskich miastach.🟢 Tymczasem pustynia Judzka to coś zupełnie innego: pustynia kamienista, żwirowo-wapienna, twarda.🟢 Nie piasek — kamień. Zajmuje około 1500 km² i ciągnie się wzdłuż zachodniego brzegu Morza Martwego: na południu dotyka pustyni Negew, na północy gubi się w płaskowyżu.1🟢
Żeby ją sobie umieścić na mapie czasów Jezusa: Galilea na północy z jeziorem, Samaria pośrodku, Judea na południu.🟢 Gdzieś w pobliżu Jerycha, nad zieloną doliną Jordanu, umieszcza się domniemane miejsce, gdzie chrzcił Jan i gdzie przyszedł Jezus.2🟡 To miejsce zielone, z drzewami — i to tam, według ewangelistów, „otworzyło się niebo".2🟢 A tuż obok rozciąga się jej przeciwieństwo: kamienna, sucha Judea.
✦ ✦ ✦I tu pada pytanie, które wraca na każdym wykładzie. Jak właściwie jest? Pustynia jest zła czy dobra? Straszna czy piękna? Uczciwa odpowiedź brzmi: i tak, i tak, i jeszcze tak.🟢 W kulturze Izraela pustynia ma wiele znaczeń, czasem wprost sprzecznych — i dopiero razem oddają prawdę. To dobra szkoła czytania Biblii w ogóle: nie naginać tekstu do jednej tezy, tylko otwierać się na całość rzeczywistości. Czasem o życiu i o tekstach trzeba powiedzieć, że naprawdę jest tak, tak i jeszcze tak.
Pierwsze znaczenie — to ciemne. W czasach Jezusa, po powrocie z niewoli babilońskiej, wykształciło się rozumienie pustyni jako miejsca przebywania złego: odwrotności ogrodu Eden.🟡 Eden był pełen zieleni, rzek i wody, miejscem bliskości z Bogiem; pustynia jest jego negatywem.🟢 Tu warto przypomnieć dwa słowa, którymi się posługujemy: greckie diabolos („oskarżyciel, oszczerca") i hebrajskie satan („przeciwnik").3🟢
✦ ✦ ✦Skąd ten związek pustyni ze złem? Obrazuje go najlepiej obrzęd Jom Kippur — Dnia Pojednania, przypadającego według naszego kalendarza na wrzesień lub październik.4🟢 Dopóki stała świątynia, brano w tym dniu dwa kozły: jeden „dla Pana", drugi „dla Azazela".4🟢 Na głowę tego drugiego arcykapłan symbolicznie składał wszystkie grzechy Izraela — i wyprowadzano go na pustynię.4🟢 Symbol był prosty: zło wracało do złego, naród zostawał oczyszczony.
Tu jednak potrzebne jest sprostowanie. Sam kozioł był znakiem; właściwe oczyszczenie dokonywało się w miejscu najświętszym, do którego raz w roku wchodził arcykapłan z krwią ofiar.4🟢 W tradycji żydowskiej Dzień Pojednania wiązano też z osobistym przebaczeniem — pojednanie z Bogiem poprzedzano pojednaniem z ludźmi, z którymi się zwaśniło w ciągu roku. To jeden z odczytów tego święta.🟡
✦ ✦ ✦Ale gdyby pustynia była tylko ciemna, jak wytłumaczyć, że jedna z ksiąg Tory nazywa się po prostu Księgą Liczb — a po hebrajsku Bemidbar, „Na pustyni"?5🟢 Bo na pustyni Bóg przemawiał, pouczał, prowadził, zawarł przymierze i — według opisu — mieszkał w namiocie pośrodku obozu Izraela.5🟢 Pustynia jest więc także pamięcią o czułej bliskości z Bogiem.
Tak czyta ją prorok Ozeasz: wspomina pustynię jak czas pierwszej miłości.6🟢 Jeśli ktoś wspomina własne zakochanie, ślub, podróż poślubną — tak Izrael miał wspominać pustynię. Rozpoznał Tego, który wyprowadził go z Egiptu, zakochał się w Bogu, który pierwszy go ukochał, zawarł z nim przymierze jak ślub na górze, a Kochający powiedział: „chcę mieszkać w twoim obozie" — i rozbił namiot. To jeden z tradycyjnych obrazów tej relacji.🟡
✦ ✦ ✦Trzecie znaczenie: pustynia to miejsce dojrzewania — często trudnego.🟡 Czterdzieści lat wędrówki bywa czytane symbolicznie: czterdzieści jako liczba dojrzewania, dojścia do dojrzałości, a zarazem czas jednego pokolenia, które musi dorosnąć.7🟡 Bo żeby zrozumieć siebie, swoje relacje z bliskimi i z Bogiem — trzeba czasu, a dojrzewanie boli.
Czwarte: pustynia bywała schronieniem. Ukrywał się na niej Dawid przed Saulem.8🟢 Ale uwaga na pewną subtelność. W jednym z psalmów modlitwa brzmi: „szukam Ciebie od świtu (…) jak ziemia zeschła, spragniona, bez wody".9🟢 Tu pustynia traci już znak czułej bliskości — staje się obrazem tęsknoty, suchości, braku.🟡 Znów: i tak, i tak. To samo miejsce w różnych tekstach znaczy co innego.
✦ ✦ ✦Schronieniem była zresztą do końca. W epoce chrześcijańskiej na pustyni Judzkiej wyrosły klasztory — mnisi uciekali tu nie tylko przed światem, lecz w poszukiwaniu owej „pierwszej miłości": wyciszenia, dojrzewania, zrozumienia siebie i swojej relacji z Bogiem.10🟢 Część z nich przetrwała albo odrodziła się jako monastery prawosławne, do dziś przyklejone do skalnych ścian.10🟢
Schronieniem była i dla powstańców. Słynna jest twierdza Masada — założona w czasach hasmonejskich (II w. p.n.e.), rozbudowana przez Heroda, później posterunek rzymski, a w czasie powstania żydowskiego ostatni bastion radykalnych sykariuszy.11🟢 Rzymianie obiegli ją potężnymi siłami; według Józefa Flawiusza obrońcy, nie chcąc się poddać, popełnili zbiorowe samobójstwo — ocalało kilka osób.11🟡
✦ ✦ ✦A wreszcie — i to jest naprawdę zdumiewające — pustynia Judzka była schronieniem dla tekstów Biblii. W połowie XX wieku w grotach nad Morzem Martwym, w okolicy Qumran, znaleziono setki zwojów.12🟢 Wcześniej najstarsze zwarte rękopisy hebrajskie, jakimi dysponowano, to były średniowieczne kodeks z Aleppo i kodeks leningradzki (petersburski).13🟢 Zwoje z Qumran są od nich starsze o jakieś tysiąc lat — i postawiły pytanie wprost: czy przez te wieki skrybowie wiernie przepisywali tekst, czy go zmieniali?
Odpowiedź okazała się świadectwem rzemiosła pokoleń. Zgodność z tekstem masoreckim jest bardzo duża; rozbieżności dotyczą szczegółów, nie przesłania. Część różnic znajduje pokrycie w innych poważnych świadectwach, na przykład w greckiej Septuagincie. Można chylić czoła przed skrybami. (Liczby podawane na wykładzie były z pamięci wykładowcy; tu zaznaczam tylko sam fakt zaskakująco wysokiej zgodności.)🟡 W grotach znaleziono fragmenty niemal wszystkich ksiąg biblijnych — poza Księgą Estery — niektóre w strzępach, a Księgę Izajasza niemal w całości.12🟢 I jeszcze jedno: ta twarda pustynia potrafi zakwitnąć — po wielkich wiosennych deszczach pokrywa się kwiatami.🟢
✦ ✦ ✦Po tym wstępie — bo to wszystko był wstęp — wchodzimy w tekst. Mateusz, rozdział 4: kuszenie na pustyni.14🟢 Trzeba pamiętać o jego naturze. To tekst spisany kilkadziesiąt lat po wydarzeniach, literacko skomponowany — katecheza, opowieść formacyjna (w stylu żydowskiego midraszu) — przekazująca to, co bibliści uważają za zapis duchowego, mistycznego doświadczenia Jezusa.15🟡 Powstał najprawdopodobniej w środowisku żydowskim, „dla Żydów o Żydzie", w brzmieniu nasyconym cytatami ze Starego Testamentu, głównie z Septuaginty.15🟡
Kolejność scen jest celowa. Najpierw chrzest w Jordanie i głos: „Ten jest mój Syn umiłowany, w którym mam upodobanie" (Mt 3,17).14🟢 Potem Duch wyprowadza Jezusa na pustynię, by był kuszony (Mt 4,1).14🟢 A zaraz po pustyni — wyjście na górę i nauczanie (Mt 5).14🟢 „Syn Boży" to tytuł mesjański — nosili go królowie Izraela. Ale „Syn umiłowany, w którym mam upodobanie" idzie dalej: wyraża czułość. I właśnie w to celuje pierwsze zdanie kusiciela: „jeśli jesteś Synem Bożym…" — zasiewa wątpliwość tam, gdzie przed chwilą padło wyznanie miłości.🟡
✦ ✦ ✦Klucz do całej sceny: Jezus jako nowy Mojżesz.🟡 Pierwsze zdanie mówi o poście „czterdziestu dni i czterdziestu nocy" (Mt 4,2).14🟢 Tyle samo pościł Mojżesz na górze — w momencie szczególnym: po zawarciu przymierza, a przed wykuciem przykazań na tablicach (Wj 34,28).16🟢 Post jest tu sensem, nie dekoracją: namysłem nad tym, kim teraz jestem wobec Boga, wsłuchaniem się, zanim się zacznie działać.🟡 Uważny czytelnik wyłapie to od razu — a Mateusz na takiego czytelnika liczył.
Stąd też reguła czytania, którą wykład poleca: Biblię najlepiej wyjaśniać Biblią.🟢 Trzy próby Jezusa nawiązują do prób, jakie przechodził Izrael na pustyni — z tą różnicą, że Izrael upadał, a Jezus zwycięża.🟡 Greckie słowo można tłumaczyć jako „pokusa" albo „próba" — i to ta sama dwuznaczność, która ciąży nad prośbą z modlitwy Ojcze nasz.17🟢 Tradycyjne „nie wódź nas na pokuszenie" rodzi pytanie: czy Bóg miałby kusić do złego? Stąd propozycje przekładu w duchu „nie dozwól, byśmy ulegli pokusie" albo — przez odczytanie słowa jako „próba" — „nie wystawiaj nas na próbę". To żywa dyskusja biblistów, nie sprawa rozstrzygnięta.🟡
✦ ✦ ✦Próba pierwsza — kamienie w chleb. „Jeśli jesteś Synem Bożym, powiedz, żeby te kamienie stały się chlebem" (Mt 4,3).14🟢 Zwróćmy uwagę: kamienie, liczba mnoga — nie chodzi o jeden kęs przeciw głodowi, lecz o nadmiar.🟡 Pokusa nawiązuje do Księgi Wyjścia, gdzie głodny lud rzuca w twarz Mojżeszowi straszne oskarżenie: „wyprowadziliście nas na tę pustynię, aby głodem zamorzyć całą tę rzeszę" (Wj 16,3) — i Bóg odpowiada manną.18🟢
Szatan próbuje zachwiać zaufaniem: „Bóg się o ciebie nie zatroszczy, zrób to sam". Izrael na głód odpowiedział oskarżeniem; Jezus — zaufaniem.🟢 Odpowiada cytatem z Księgi Powtórzonego Prawa, którego pełny kontekst mówi o pustyni jako szkole pokory: „nie samym chlebem żyje człowiek, ale wszystkim, co pochodzi z ust Pana" (Pwt 8,3).19🟢 Streszczenie: jeśli kochasz Boga, ufasz Mu — nie robisz Mu awantur.
✦ ✦ ✦Próba druga — skok ze świątyni. Diabeł stawia Jezusa na narożniku świątyni w „świętym mieście": „rzuć się w dół, napisano bowiem: aniołom swoim wyda rozkaz o tobie, na rękach cię poniosą, byś nie uraził nogi o kamień" (Mt 4,5–6).14🟢 Tym razem to szatan cytuje Pismo — Psalm 91 — ale wyrwany z kontekstu, pokrętnie.20🟢 To dobra przestroga przed „waleniem cytatami po głowie": wyrywanie zdań z Biblii bez kontekstu przypomina właśnie ten chwyt. Wykład podkreśla, że odległość pustyni od Jerozolimy każe i tę scenę czytać jako doświadczenie duchowe, a nie reportaż z fizycznego skoku.🟡
To testowanie Boga — i to dla poklasku. Nawiązuje do sceny pod Massa i Meriba, gdzie lud „wystawił Pana na próbę", pytając: „czy Pan jest wśród nas, czy nie?" (Wj 17,7).21🟢 Odpowiedź Jezusa znów z Powtórzonego Prawa: „nie będziesz wystawiał na próbę Pana, Boga twego" (Pwt 6,16).22🟢 Streszczenie: jeśli kochasz Boga, nie testujesz Go.
✦ ✦ ✦Próba trzecia — wszystkie królestwa. Z bardzo wysokiej góry diabeł pokazuje „wszystkie królestwa świata oraz ich przepych" i mówi: „dam ci to wszystko, jeśli upadniesz i oddasz mi pokłon" (Mt 4,8–9).14🟢 Nie ma takiej góry, z której widać wszystkie królestwa ziemi — to kolejny sygnał, że mówimy o doświadczeniu duchowym, nie o geografii.🟡 Ta próba dotyka zdrady i nawiązuje do złotego cielca: lud nie tylko wybrał obcego boga, ale przypisał mu czyny prawdziwego Boga — „oto bóg twój, który cię wyprowadził z ziemi egipskiej" (Wj 32,4–8).23🟢
Odpowiedź — z samego serca duchowości żydowskiej, z okolic wyznania Szema Israel: „Panu, Bogu twemu, będziesz oddawał pokłon i tylko Jemu służyć będziesz" (Pwt 6,13).24🟢 W tle jest jeszcze blef kusiciela. „Dam ci to wszystko" — a czy on to w ogóle ma? Nie jest panem świata ani tych wszystkich ludzi. To kłamstwo. Streszczenie: jeśli kochasz Boga, jesteś Mu wierny — masz jednego Ojca i nie przypisujesz Jego dzieł nikomu innemu.🟡
✦ ✦ ✦Można te trzy próby czytać też egzystencjalnie, odnosząc do własnego życia: pogoń za posiadaniem (mieć więcej, niż się jest), pogoń za poklaskiem (dziś powiedzielibyśmy: za „lajkami") i pogoń za władzą — by nakazywać, zamiast przekonywać.🟡 A można i mesjańsko, patrząc na całość: zły chce przekierować powołanie Jezusa ku takiemu Mesjaszowi, jakiego wielu oczekiwało — dobrobyt, spektakl, panowanie nad narodami.🟡 To samo pytanie wraca do wspólnot i rodzin: w jakim kierunku idziemy, w co wkładamy najwięcej?
I jeszcze jeden powrót. To samo „jeśli jesteś Synem Bożym" zabrzmi raz jeszcze — pod krzyżem: „innych wybawiał, a siebie nie może wybawić (…) niech teraz zejdzie z krzyża, a uwierzymy" (Mt 27,40–43).25🟢 Pustynia wraca na Golgocie. Tak jak Jezus nie zamienił kamieni w chleb na pokaz, tak nie zszedł z krzyża na zawołanie. A scena na pustyni domyka się obrazem światła: „opuścił Go diabeł, a oto przyszli aniołowie i służyli Mu" (Mt 4,11).14🟢 Po ciemnych chmurach całej sceny — na końcu aniołowie. Bo pustynia, raz jeszcze, znaczy wszystko naraz: i miejsce próby, i miejsce spotkania.