Zacznijmy od pozoru oczywistości, który oczywistością nie jest. Mówimy „Księga Ezdrasza i Księga Nehemiasza", w naszej Biblii to dwie osobne pozycje — a przez długi czas funkcjonowały jako jedna księga, nosząca imię Ezdrasza.1🟢 Dopiero u Orygenesa, w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, pojawia się podział na „pierwszą" i „drugą Księgę Ezdrasza".1🟡 Drugą część dopiero później nazwano imieniem jej bohatera — Nehemiasza. Powód podziału jest dość naturalny: gdzieś w połowie wielkiej księgi padają „słowa Nehemiasza", po których narracja przechodzi w pierwszą osobę. Ja — mówi Nehemiasz. I to ja stało się nową granicą.
Ta zmiana osoby gramatycznej to jeden z najciekawszych śladów w całym tekście. Większość ksiąg historycznych Starego Testamentu opowiada w trzeciej osobie: przybył, zrobił, zobaczył. A tu nagle — najpierw przy Ezdraszu, później przy Nehemiaszu — pojawia się: przybyłem, pomodliłem się, zobaczyłem.🟢 Podobny zabieg zna Nowy Testament: w Dziejach Apostolskich Łukasz miejscami przechodzi na „my" — „płynęliśmy z Pawłem". Tu jest jeszcze mocniej, bo pierwsza osoba liczby pojedynczej. Badacze nazwali te partie „pamiętnikami" Ezdrasza i Nehemiasza — i nieprzypadkowo trzymamy to słowo w cudzysłowie.
Bo „pamiętnik" nie znaczy tu koniecznie tekst spisany własną ręką tych mężów. Bardziej prawdopodobne, że obaj zostawili po sobie jakieś zapiski w archiwach świątynnych, a te zostały później zredagowane i wpisane do księgi w pierwszej osobie.🟡 Dla porządku dodajmy: w niektórych Kościołach wschodnich i prawosławnych spotyka się jeszcze „trzecią" i „czwartą Księgę Ezdrasza" — dla tradycji zachodniej apokryficzne, choć trzecia, ponieważ znalazła się w Septuagincie, bywa tam uznawana za kanoniczną.2🟡 Dla nas istotne są te dwie pierwsze: dzisiejszy Ezdrasz i Nehemiasz.
✦ ✦ ✦Kto je napisał? Dawniej rozumowano prosto — i tak też mówi Talmud: skoro Księga Ezdrasza, to autorem jest Ezdrasz, wszak sam tekst nazywa go pisarzem.3🟡 Dziś przyjmuje się raczej, że Ezdrasz i Nehemiasz są bohaterami tych ksiąg, a sama redakcja jest późniejsza — działała mniej więcej około 300 roku przed naszą erą.🟡 I tu pada nazwa, która spina wszystko w całość: kronikarz.
Gdy się wczytać, te księgi zdradzają uderzające podobieństwo do Ksiąg Kronik: ten sam styl, te same upodobania, nawet cytat z tego samego psalmu (Ps 136) i to samo, drobiazgowe zainteresowanie lewitami, kapłanami i śpiewakami świątyni.4🟡 Stąd wniosek badaczy: Kroniki oraz Ezdrasz–Nehemiasz musiały mieć przynajmniej wspólną redakcję, którą biblistyka zbiorczo nazywa „kronikarzem".4🟡 Z analizy widać, kim ten redaktor prawdopodobnie był: teolog, lewita, działający przy świątyni jerozolimskiej, zakochany w kulcie. Wymienia z imienia prowadzących chór, przywołuje Dawida jako tego, który kult śpiewaków zainaugurował. To człowiek świątyni — i, co ważne, mający dostęp do jej archiwów.
I tu rzecz wyjątkowa w skali całego Starego Testamentu. Oprócz „pamiętników" księga cytuje dokumenty: listy repatriantów, spisy ludności, wykazy sprzętu świątynnego — a do tego dokumenty perskie.🟢 Cytowanie urzędowych pism imperium, które wtedy panowało, to w literaturze biblijnej ewenement.🟡 Trzeba więc powiedzieć uczciwie: Ezdrasz i Nehemiasz są przede wszystkim teologiczną interpretacją dziejów, wizją historii Izraela z wielkim przesłaniem — ale opartą na wielu realnych spisach i listach.
✦ ✦ ✦Jest jeszcze jeden językowy ewenement: ta księga jest dwujęzyczna. Napisano ją głównie po hebrajsku, ale ma dwie duże wstawki aramejskie — podobny przypadek w Biblii to praktycznie tylko Księga Daniela.5🟢 Co więcej, autor sam to zaznacza, podkreślając, że dany dokument „ułożony był po aramejsku".🟢 Aramejskie są właśnie partie z dokumentami: skarga okolicznej ludności do perskich władców wraz z odpowiedzią, a potem dekret jednego z królów.
Dlaczego po aramejsku? Po pierwsze, ludność tamtego regionu była zwykle dwu-, a nawet trójjęzyczna — przechodzenie z języka na język w obrębie jednego dokumentu nie było niczym dziwnym.🟡 Hebrajski był językiem lokalnym, mową niewielkiej społeczności. To aramejski był wielkim językiem komunikacji, dyplomacji i wymiany na całym Bliskim Wschodzie — swoistą lingua franca epoki. W Kumranie Żydzi tworzą literaturę przynajmniej trójjęzyczną: po hebrajsku, aramejsku i grecku. Ta wielojęzyczność trwa zresztą do dziś — we współczesnym Izraelu obok hebrajskiego funkcjonują angielski i arabski.
Po drugie — i to najpiękniejsze — autor prawdopodobnie chciał zachować dokumenty w ich oryginalnym języku.🟡 Dekrety perskie wydawano po aramejsku, więc tak też je przytoczył. A może jest i trzeci powód, polityczny: te dokumenty mówią wprost, że Żydzi mają prawo do Jerozolimy i Judei — zostawione w urzędowym języku, były czytelne także dla ludów ościennych.🔴
✦ ✦ ✦Żeby zrozumieć, kto i po co wraca, trzeba cofnąć się do niewoli. Historia zaczyna się od bitwy pod Karkemisz (ok. 605 r. przed Chr.), gdy Nabuchodonozor zdobywa władzę; potem trzykrotnie najeżdża na Jerozolimę, a w 586 roku przychodzi ostateczna klęska — zburzenie świątyni, zburzenie miasta, wygnanie ludności do Babilonii.6🟢 Liczone od pierwszej deportacji, daje to okres około 70 lat wygnania.🟡
To czas ogromnej przemiany — nie tylko materialnej, ale i duchowej. Na wygnaniu naród musiał odpowiedzieć sobie na pytanie wręcz brutalne: jak to jest, że nasz Bóg przegrał? Starożytni rozumowali prosto — zwyciężył Marduk, bóg Babilonu, więc jest silniejszy.🟡 Paradoksalnie to traumatyczne doświadczenie zmusiło Izraela do przemyślenia własnej religijności niemal od początku. Tu, w niewoli, po raz pierwszy w Biblii pada formuła, że nie ma innego Boga: Jahwe jest Bogiem jedynym — nie tylko naszym, ale w ogóle. Biblistyka mówi o przejściu od monolatrii (czcimy jednego, choć inni bogowie może gdzieś są) do mocnego monoteizmu (innych po prostu nie ma).
W Babilonii Izrael spotyka się też z wielką kulturą: z tekstami o stworzeniu świata, z opowieściami o potopie. To popycha go do refleksji nie tylko nad własnymi dziejami, ale nad historią świata. Tu zaczynają być redagowane teksty, które dziś czytamy w Księdze Rodzaju — o stworzeniu, o potopie, o wieży Babel.🟡 Wieża Babel niesie wyraźną inspirację tą realną wieżą z Babilonu; opowieść o potopie wykorzystuje starożytne wzorce, by przekazać własną wiarę.7🟡
I rzecz najważniejsza dla tożsamości: skoro nie ma świątyni — a w okresie monarchii świątynia była absolutnym centrum — to gdzie jest Bóg? Wokół proroka Ezechiela wspólnota wygnańców zaczyna gromadzić się nie wokół ofiary, lecz wokół słowa. Tu rodzą się zręby synagogi i przekonanie, że Boga można spotkać poprzez teksty.🟡 Tu też, pod wpływem Ezechiela, odpowiedzialność zbiorowa zaczyna ustępować odpowiedzialności indywidualnej: nie cierpimy już tylko za grzechy narodu, ale każdy za swoje.8🟢
✦ ✦ ✦A potem na horyzoncie pojawia się Cyrus. Władca Medii, potem król połączonej Persji i Medii, idzie na zachód i pokonuje Babilon — według przekazów niemal bez walki, bo miasto, doprowadzone do ruiny przez własnych królów, otwiera mu bramy.9🟡 To zmiana epoki. Poprzednie wielkie imperia — Asyria ze stolicą w Niniwie i Babilonia — narzucały władzę siłą: deportacje, przesiedlenia, przemoc.🟢 Cyrus rządzi inaczej: pozwala podbitym ludom wracać do ojczyzn i odbudowywać świątynie.🟢
Co zaskakujące, Biblia widzi w nim narzędzie Boga. Deutero-Izajasz wkłada w usta Pana słowa o Cyrusie jako o mesjaszu: „Tak mówi Pan o swym pomazańcu, o Cyrusie: Ja mocno ująłem go za prawicę".10🟢 To jedyne miejsce w całym Piśmie, gdzie tytuł mesjasza — pomazańca — otrzymuje nie władca z dynastii Dawida, lecz obcy, w dodatku poganin. „Nazwałem cię twoim imieniem (…), chociaż Mnie nie znałeś" — tak Bóg przyznaje się do Cyrusa.
I właśnie od jego edyktu zaczyna się nasza opowieść. W pierwszym roku panowania w Babilonie Cyrus wydaje edykt wyzwoleńczy. Co ciekawe, księga przytacza go dwukrotnie: raz w rozdziale pierwszym (po hebrajsku) i raz w szóstym (po aramejsku).11🟢 Wersja pierwsza jest mocno rozbudowana teologicznie — Bóg nosi w niej tytuł „Pana Niebios", a Cyrus mówi tak, jakby sam był czcicielem Boga jedynego.🟡 To pamięć o edykcie, ale już opracowana po hebrajsku. Wersja druga jest chłodniejsza, dyplomatyczna, ogólna — prawdopodobnie bliska oryginałowi albo wprost nim będąca; autor sam zaznacza, że to „zapisek historyczny".🟡
Trzeba dodać równowagę: jakkolwiek Bóg działa tu przez dzieje, edykt miał też cel polityczny. Persja Cyrusa, a potem Dariusza, obejmowała kilkanaście–kilkadziesiąt satrapii — od Egiptu po Indie. Polityka tolerancji jednała podbite ludy: macie swoje świątynie, swoje zwyczaje, ja zaś biorę podatki, żołnierzy i hołd lenny.🟡 Na Persów patrzymy często oczami Greków, dla których byli wrogami i „barbarzyńcami". Tymczasem to właśnie po Persach Grecja, a później Rzym, przejęli ten model tolerancyjnego, sprawnie administrowanego państwa, podzielonego na satrapie i prowincje.
✦ ✦ ✦A teraz moment, w którym archeologia dotyka tekstu. Gdy badacze zaczynali czytać Księgę Ezdrasza, edykt Cyrusa wydawał im się zbyt życzliwy wobec Żydów, by mógł być prawdziwy — uznawano go za literacką fikcję.🟡 Aż pod świątynią w Babilonie odkryto, pod koniec XIX wieku, gliniany cylinder Cyrusa, zapisany w całości pismem klinowym; dziś znajduje się w British Museum.12🟢
To dokładnie ta polityka, o której czytamy w Biblii: zgoda na odbudowę sanktuariów i na powrót, a nawet — jak wskazują źródła — wsparcie finansowe dla lokalnych kultów.🟢 To rzadki, namacalny most między tekstem biblijnym a niezależnym świadectwem materialnym. Nie „dowodzi" warstwy teologicznej księgi, ale potwierdza, że jej historyczne tło — perska polityka powrotów — było realne. Co ciekawe, Księgi Kronik kończą się dokładnie edyktem Cyrusa, a Księga Ezdrasza tym samym edyktem się zaczyna — kolejny ślad wspólnej redakcji „kronikarza".🟡
Autor robi z tego początku znak nadziei. „Aby spełniło się słowo Pańskie z ust Jeremiasza, pobudził Pan ducha Cyrusa" — pisze, otwierając księgę.13🟢 Czas, który nadchodzi, będzie trudny: pełen sporów, braku bezpieczeństwa, mozolnej odbudowy. A jednak autor stawia na początku mocny akcent — to czas, w którym Bóg dotrzymuje obietnic.
✦ ✦ ✦Na czele powrotów stają konkretni ludzie. W rozdziale drugim pojawiają się Szeszbassar, Zorobabel i Jozue.14🟢 Zorobabel, wnuk króla Jojakima, pochodzi z rodu Dawida i prowadzi pierwszą wielką grupę repatriantów; nosi perski tytuł namiestnika (pecha).🟢 Szeszbassar jest wymieniony jako ten, z którym wraca pierwsza grupa — niektórzy badacze utożsamiają obie postaci, inni nie.🔴 Chronologia Ezdrasza i Nehemiasza bywa trudna: między wydarzeniami potrafi upłynąć kilka czy kilkanaście lat, o których autor milczy. Najprościej czytając, Szeszbassar i Zorobabel to ta sama postać; równie dobrze mogły to być dwa etapy, dwie fale powrotu — pewności nie ma.
Samo imię Zorobabel wiele mówi: znaczy mniej więcej „nasienie Babilonu", „zrodzony w Babilonie".🟡 Pokazuje to, jak głęboko wspólnota wygnańców (zwana gola) zasymilowała się z otoczeniem, choć przy tym pielęgnowała tradycję ojców. Wraca z dużą grupą — tekst mówi o około 42 000 plus 7000 sług, czyli prawie 50 000; liczby mogą być zawyżone, a ta sama lista powraca w Księdze Nehemiasza (rozdz. 7).14🟡
Obok Zorobabela staje Jozue — wnuk najwyższego kapłana sprzed niewoli; jego hebrajskie imię, Jehoszua, to dokładnie to samo imię, które nosi Jezus.🟢 Mamy więc symboliczny duet: władza polityczna (namiestnik z rodu Dawida) i władza religijna (arcykapłan). Z tymi postaciami — zwłaszcza z Zorobabelem — wiązano nadzieje mesjańskie, na odnowienie królestwa Dawidowego. One się tu nie zrealizują; oczekiwanie będzie trwało dalej.
Przy okazji rodzi się słowo, którego używamy do dziś. Judea jako prowincja perska otrzymuje nazwę będącą kalką hebrajskiego Jehuda (Juda). Stąd, przez łacińskie i greckie pośrednictwo, bierze początek słowo „Żyd".🟡 Od tego momentu, historycznie rzecz biorąc, można już ze spokojem mówić o narodzie żydowskim — wcześniej mówimy raczej o Izraelitach czy Hebrajczykach.🟡
✦ ✦ ✦Powrót nie jest sielanką. Po 50 latach większość wygnańców urodziła się już w Babilonii — dawną Jerozolimę pamiętali tylko najstarsi.🟡 Żyli tam w miarę wolno: jako rolnicy, rzemieślnicy, niektórzy dorobili się majątku.🟡 Wracają więc nie do domu, lecz do wielkiej niewiadomej — do ruin, do ziemi zasiedlonej przez innych. Nie ma w tym nic dziwnego — wystarczy pomyśleć o losach narodów po wielkich wojnach i wysiedleniach. Tu właśnie zaczyna się to, co nazwiemy żydowską diasporą: część wspólnoty zostaje w Babilonii i ją finansuje, część rusza w drogę. Tekst odnotowuje, że sąsiedzi wsparli powracających „srebrem, złotem, sprzętem, bydłem, kosztownościami".
I pierwszy, bardzo znaczący gest po przybyciu: odbudowa ołtarza na fundamentach starego ołtarza.15🟢 Wspólnota nie zaczyna od własnych domów, lecz od tego, co najważniejsze — od Boga. Pierwsza ofiara przypada na nowy rok, pierwszego dnia siódmego miesiąca.🟢 Symbolika jest podwójna: po pierwsze „najpierw Bóg", po drugie wierność tradycji ojców — szukanie tego, co cenne w przeszłości, i budowanie na starych fundamentach. To pierwsza świątynia, działanie Boga w dziejach — na tym Izrael chce odbudować swoją tożsamość.
Ale zaraz potem pojawia się pierwsze rozczarowanie. Gdy kładziono fundamenty domu, kapłani i lewici śpiewali Panu — „dobry jest On na wieki, Jego łaska dla Izraela".16🟢 Wtedy jednak „wielu starców, którzy dawniej widzieli pierwszy dom, płakało głośno", podczas gdy młodsi „z radości wybuchali głośnym krzykiem" — głosy się zmieszały.16🟢 Dlaczego starcy płaczą? Pamiętali chwałę świątyni Salomona. A może i to, że przy tamtej, pierwszej świątyni chwała Boga wstąpiła w sposób widzialny — tu autor, który wcześniej takie sceny opisywał, znacząco to pomija. Sygnał jest czytelny: odbudowa religii i tożsamości po niewoli nie będzie ani prosta, ani piękna od razu. Naród jest w drodze.
Dlatego pierwszym świętem, jakie obchodzą, jest Święto Namiotów — pamiątka wędrówki po pustyni, święto bycia w drodze: „obchodzili Święto Namiotów według przepisu".17🟢 Świątyni jeszcze nie ma. To dopiero proces.
✦ ✦ ✦I tu wybucha pierwszy konflikt. Do Zorobabela przychodzą okoliczni mieszkańcy — autor nie nazywa ich wprost Samarytanami, ale wyraźnie o nich chodzi.18🟢 To ludność, którą Asyryjczycy sprowadzili na tereny Samarii po podboju północnego królestwa; z czasem wymieszała się z miejscowymi. Mówią: „chcemy budować z wami, bo i my czcimy Boga waszego".18🟢 Powracający odpowiadają: nie.
Dlaczego odmowa, skoro tamci też deklarują cześć dla Boga? Prawdopodobnie z obawy przed synkretyzmem. Religijność tej ludności różniła się od tej, którą wspólnota gola wypracowała i pogłębiła w niewoli; u Samarytan obok czci jednego Boga odżywały kulty innych bóstw, a Boga wyobrażano sobie czasem pod postacią cielca czy Baala. Powracający chcieli, by odbudowywana świątynia była wierna wierze przyniesionej z wygnania — nie czymś rozmytym.🟡 Z drugiej strony — to było trudne dla obu stron: jedni i drudzy uważali, że mają prawo do tej ziemi.🟢
Konflikt ciągnie się latami. W rozdziale czwartym autor wplata blok z czasów późniejszych królów — Kserksesa i Artakserksesa — choć akcja zdaje się dziać jeszcze za Cyrusa.19🟡 To znów ślad kompilacji: trudności z odbudową powracają u różnych władców, a okoliczna ludność stale pisze skargi i blokuje prace.🟢 Dla porządku: Ezdrasz i Nehemiasz obejmują około 120 lat czasów perskich, za pięciu władców — Cyrus, (pominięty w księdze Kambyzes), Dariusz I Wielki, Kserkses i Artakserkses. To ci sami królowie, których znamy z dziejów Grecji: Dariusz spod Maratonu, Kserkses spod Salaminy. Historia biblijna styka się tu z historią starożytnej Europy.
✦ ✦ ✦Budowa zostaje wstrzymana na długo — wedle dat księgi nawet na osiemnaście lat, niemal całe pokolenie.🟡 Wspólnota podupada na duchu, ludzie zajmują się własnymi domami. I wtedy Bóg powołuje dwóch proroków: Aggeusza i Zachariasza, którzy „ogłosili Żydom proroctwo w imieniu Boga Izraela".20🟢 To prorocy, których księgi mamy w Biblii, których nauczanie dobrze znamy. Mała Księga Aggeusza ma zaledwie kilkadziesiąt wersetów, a jej przesłanie jest twarde: „pobudowaliście sobie domy, a dom Pański leży w gruzach — dlaczego więc wam się nie wiedzie?"21🟢
Pod wpływem proroków prace ruszają na nowo, około 520 roku, już za Dariusza.🟡 I znów pojawia się donos — tym razem do Dariusza, z pytaniem: „Kto wam kazał ten dom budować?", wraz z imionami przywódców.22🟢 Odpowiedź budowniczych jest pięknym wyznaniem teologii dziejów: „odbudowujemy dom, który zbudował niegdyś wielki król izraelski, Salomon; ponieważ jednak przodkowie nasi rozgniewali Boga, został on im odebrany — ale Bóg powołał Cyrusa, byśmy mogli go odbudować".22🟢
W rozdziale szóstym po raz drugi, po aramejsku, przytoczony zostaje dekret Cyrusa — i Dariusz potwierdza prawo do odbudowy.11🟢 Znamienny jest tam werset, w którym władca pozwala odbudowywać lokalne świątynie po to, by modlono się w nich za króla.🟢 I wreszcie w 515 roku świątynia zostaje ukończona, kult zainaugurowany — zaczynają się czasy drugiej świątyni.23🟡
Tym razem pierwszym świętem jest Pascha — święto wolności.23🟢 Klamra jest precyzyjna. Po odbudowie ołtarza świętowano Namioty — święto bycia w drodze. Po odbudowie świątyni świętuje się Paschę — bo dom jest gotowy, jesteśmy wolni, doszliśmy. Nisan, miesiąc Paschy, to wiosna, odrodzenie, budzenie się do życia. Pierwsza część księgi domyka się akcentem nadziei.
✦ ✦ ✦Świątynię nazwano przy tym „domem dla imienia Bożego" — nie po prostu „domem Boga".🟡 Różnica jest głęboka i wprost wyrasta z niewoli. Skoro przez 70 lat nie mieli świątyni, a mimo to przetrwali, musieli przemyśleć teologię obecności Boga.🟡 „Niebiosa nie mogą Cię ogarnąć, a tym bardziej ta świątynia" — Bóg jest nieogarniony, świata Go nie obejmie. W świątyni obecne jest Jego imię; sam Bóg jest większy. Obecność Boga zostaje więc oderwana od jednego miejsca: można Go spotkać w słowie i we wspólnocie. To owoc pytania zadanego w niewoli — czy możemy się modlić bez świątyni, na obczyźnie?
Stąd dwa trwałe miejsca spotkania z Bogiem, które ta epoka utrwala. Pierwsze — słowo: studiowanie Tory staje się drogą i miejscem spotkania.🟡 Drugie — wspólnota: obecność Boga rozpoznaje się tam, gdzie ludzie modlą się razem.🟡 To samo wybrzmi później w Ewangelii: „Gdzie dwaj albo trzej gromadzą się w imię moje, tam jestem pośród nich".24🟢
Co dalej? Zorobabel znika — tajemniczo, bez wyjaśnienia. Uczciwa odpowiedź brzmi: nie wiemy, co się z nim stało.🔴 Część historyków spekuluje, że wiązane z nim nadzieje na odbudowę królestwa Dawidowego mogły wydać się Persom niebezpieczne — ale to tylko domysł.🔴 Po długiej, blisko 60–70-letniej luce czasowej, „po tych wydarzeniach", na scenę wkracza nowa postać: Ezdrasz, za panowania Artakserksesa.25🟡
✦ ✦ ✦Ezdrasz to znów urzędnik dworu perskiego — podobnie zresztą jak później Nehemiasz; to potwierdza, że Żydzi w niewoli radzili sobie dobrze, zdobywając pozycje.🟡 Nazywany jest soferem — pisarzem, uczonym, „biegłym w prawie Mojżeszowym".26🟢 Jeśli Zorobabel odbudował świątynię, a Nehemiasz odbuduje mury miasta, to Ezdrasz odbuduje prawo — religię i tradycję wspólnoty. Jego autorytet umacnia genealogia, prowadząca aż do Aarona.🟢
Najpiękniejszy jest jednak opis jego postawy: „Ezdrasz postanowił w sercu badać prawo Pańskie, wykonywać je oraz uczyć w Izraelu ustaw i nakazów".27🟢 Liczy się kolejność trzech czasowników: najpierw studiować słowo, potem samemu nim żyć, a dopiero na końcu nauczać. Nie zaczynać od uczenia tego, czego się samemu nie bada i czym się nie żyje. To dojrzały wzorzec obchodzenia się ze słowem.
W jego opisie pojawia się też wymowny ślad redakcyjny. Po raz pierwszy pada określenie Tora Mojżesza — prawo Mojżeszowe, to, co nazywamy Pięcioksięgiem.🟡 Wraz z funkcją sofera wskazuje to na czas spisywania Tory i na istnienie ludzi, którzy się tym zajmowali.🟡 Stąd hipoteza, że Ezdrasz mógł mieć udział w redakcji ksiąg biblijnych — w zbieraniu i porządkowaniu materiału Pięcioksięgu. To zarazem zapowiedź środowiska „uczonych w Piśmie", które spotkamy w Nowym Testamencie, za czasów Jezusa. A partia od wersetu 27 rozdziału 7 znów przechodzi w pierwszą osobę — to początek „pamiętnika" Ezdrasza, prawdopodobnie oparty na autentycznych zapiskach, przepracowanych przez kronikarza.🟡
✦ ✦ ✦Na koniec pierwszej części pojawia się dramat, który dla dzisiejszego czytelnika brzmi twardo: sprawa małżeństw mieszanych. Ezdrasz dowiaduje się, że powracający zawarli związki z ludnością miejscową, i wzywa nie tylko do zaprzestania takich małżeństw, ale nawet do rozwiązania już istniejących.28🟢 To reforma radykalna — i jako taka budzi opór także wewnątrz samej Biblii.
Warto jednak zauważyć detal, który zmienia odczytanie. Lista ludów, z którymi Izraelici się „pożenili", to niemal dokładne powtórzenie listy z Księgi Wyjścia — z czasów wkraczania do Kanaanu: Kananejczycy, Hetyci, Peryzzyci, Jebusyci, Amonici, Moabici, Egipcjanie, Amoryci.28🟢 Rzecz w tym, że narodów takich jak Jebusyci czy Amoryci nie ma w Ziemi Świętej od mniej więcej tysiąca lat. To więc lista teologiczna, nie etniczny spis bieżący. Jej sens: „Izraelu, jak za czasów Jozuego, wkraczając w nowy czas, oddal od siebie wszystko, co jest pogaństwem i bałwochwalstwem" — chodzi o niełączenie się ze złem, nie o etniczną czystkę.🟡
I dwie ważne przeciwwagi w samej Biblii. To, że reforma Ezdrasza była rozwiązaniem okolicznościowym, a nie odwiecznym prawem, widać, gdy zestawić ją z tekstami z tej samej epoki.🟡 Prorok Malachiasz mówi o małżeństwie jako o przymierzu z Bogiem.29🟢 A Księga Rut czyni bohaterką pogankę, Moabitkę, która staje się prababką króla Dawida — i Księga Jonasza, w której prorok zostaje posłany do znienawidzonej, wrogiej Niniwy.30🟢 Te księgi, redagowane w tym samym czasie, stanowią świadomą polemikę — głos otwartości obok głosu separacji. Biblia nie zaciera tego napięcia; pozwala obu racjom wybrzmieć. Reformę Ezdrasza trzeba czytać w kontekście chaosu odbudowy, gdy naród dopiero rekonstruował tkankę swojej tożsamości i pytał: kim my właściwie jesteśmy?