Zacznijmy od ścian, które zawężały ruchy autora. List do Kolosan zalicza się do tak zwanych listów więziennych Pawła — obok Listu do Efezjan, do Filipian i do Filemona.🟢 Wiemy o tym z samego tekstu: w czwartym rozdziale Paweł prosi o modlitwę „z powodu której jestem też więźniem", a list kończy zdaniem, które wykładowca nazywa dramatycznym — „Pozdrowienie moją, Pawła, ręką. Pamiętajcie o moich kajdanach".🟢 Cokolwiek dokładnie znaczyły te ograniczenia, jasne jest jedno: człowiek, który całe życie parł do przodu, został zatrzymany. I właśnie z tego zatrzymania wyrósł jeden z najpiękniejszych jego listów.
Co więcej, nie jest to list do jednej tylko wspólnoty. Paweł pisze do Kolosan, ale w tym samym rozdziale poleca: gdy list zostanie u was odczytany, dopilnujcie, by przeczytano go także w zborze w Laodycei, a wy przeczytajcie ten z Laodycei.🟢 Już w zamyśle autora pismo miało krążyć szeroko. Dlatego bibliści mówią o nim jako o liście bardziej ogólnym niż na przykład listy do Koryntian, gdzie wyraźnie czuć kłopoty jednej konkretnej gminy.🟡 Pisząc do wspólnoty, której sam nie założył, Paweł odsłania — jak ujmuje to wykład — swoje wielkie serce: troskę o ludzi, których nie znał osobiście.
✦ ✦ ✦Gdzie leżały Kolosy? We Frygii, na terenie dzisiejszej zachodnio-środkowej Turcji — w pięknej krainie, po której dziś zostały głównie ruiny.🟢 Tuż obok znajdowały się Laodycea i Hierapolis; turyści jadący do białych tarasów Pamukkale często nie wiedzą, że kawałek dalej leżą antyczne ruiny tych miast, a po samych Kolosach pozostało niewiele — niezbadane stanowisko w polu.🟢 Jest w tym, mówi wykładowca, lekcja pokory: to, o co ludzie walczyli, czym się trudzili i martwili, dziś leży w gruzach, a mało kto pamięta, że te ruiny w ogóle tam są.
Kiedy list powstał? Zwolennicy autorstwa Pawłowego umieszczają go w okolicach roku 60, gdy Paweł — mając wówczas około pięćdziesięciu dwóch lat — przebywał w Rzymie w areszcie domowym.🟡 Ciekawym tłem jest tu rok 61, w którym poświadczone jest duże trzęsienie ziemi we Frygii — trudno, by pisząc do tamtejszych wspólnot tuż po takiej katastrofie, Paweł jej nie wspomniał; to pośrednio wzmacnia datowanie na okolice roku 60.🟡 Wykładowca dorzuca przy okazji radę dla czytelników Pisma: warto zwracać uwagę na wiek autora — bo pomaga zobaczyć, gdzie my sami jesteśmy w swoim życiu.
✦ ✦ ✦Z autorstwem sprawa jest jednak subtelniejsza, niż się wydaje — i wykład poświęca jej sporo uwagi. W starożytności autorstwo rozumiano inaczej niż dziś. Listy bywały dyktowane, a sekretarze mieli na nie pewien wpływ, którego dziś nie odtworzymy.🟡 Sam list zaczyna się od słów „Paweł, z woli Boga apostoł Chrystusa, oraz Tymoteusz, brat" — autor od razu stawia się więc w gronie współpracowników.🟢 Paweł, podkreśla wykładowca, był człowiekiem zespołu: pracował z innymi, choć potrafił też — jak w znanej historii z Markiem — czasowo się od kogoś oddzielić, nie porzucając przy tym pracy we wspólnocie.🟡
Stąd bierze się ostrożność części biblistów. Niektórzy uważają, że list mógł nie zostać spisany wprost za życia Pawła — że to rozwijane myśli Pawła, zapisane nieco później przez jego uczniów, w polemice z poglądami pojawiającymi się we wspólnotach już po jego śmierci. Takie pismo nazywają „deuteropawłowym".🟡 Inna szkoła — bardziej brytyjska i amerykańska — obstaje przy klasycznym liście więziennym samego Pawła.🟡 Wykładowca, sam tłumacz, dodaje, że w Piśmie rzeczywiście daje się dostrzec późniejszy wkład redakcyjny — drobne dopowiedzenia ułatwiające nowym pokoleniom zrozumienie miejsc czy realiów. I zaznacza z naciskiem: Do ostatecznych odpowiedzi jeszcze nie doszliśmy — jesteśmy w drodze. To nie znaczy, że to, co już wiemy, jest błędne. Każda kultura chce uchodzić za tę najmądrzejszą, która wszystko odkryła. Tak nie jest.
✦ ✦ ✦A co dręczyło samych Kolosan? Dokładnie nie wiemy — żaden konkretny błędny kierunek nie został w liście nazwany po imieniu, więc rekonstruujemy go z aluzji.🟡 Z tekstu wyłania się obraz duchowego niepokoju: ludzie ci związali swoje życie z Chrystusem, ale pytali, co dalej — co z rytuałami, co z prawidłami rzeczywistości, które zdają się mieć wpływ na ludzki los. Te pytania, relacjonowane Pawłowi przez Epafrasa (uznawanego za założyciela wspólnoty), przyniosły odpowiedzi, które Pawła zaniepokoiły.🟡
Wygląda na rodzaj synkretyzmu: elementy judaistyczne — przestrzeganie świąt i przepisów pokarmowych — splotły się z greckimi wyobrażeniami o „żywiołach" rządzących światem.🟡 Greckie słowo, którego tu używa Paweł (stoicheia), oznacza zarazem litery alfabetu i podstawowe zasady czy siły rzeczywistości; Kolosanie zdawali się sądzić, że również życie w Chrystusie powinno toczyć się według takich prawideł.🟡 Dochodziło do tego wezwanie do ascezy — uczynkowego powściągania się w przekonaniu, że im więcej sobie odmówię, tym bliżej będę Boga. Część badaczy widzi tu zalążki późniejszej gnozy.🟡
Wykładowca zatrzymuje się przy gnozie, sięgając do własnej praktyki duszpasterskiej. Gnoza, mówi, rodzi się tam, gdzie pomija się doświadczenie Boga i relację z Nim — wtedy zostaje sama wiedza. Spotkał wielu ludzi, którzy znają doskonale zasady chrześcijańskie, ale swojego życia z Chrystusem nie wiążą. Są — w cudzysłowie — gnostykami: wiedzą, lecz nie spotykają. ✦ ✦ ✦Przeciw temu wszystkiemu Paweł stawia jedno zdanie, które wykład czyni sercem całego listu: „Chrystus w nas, nadzieja chwały" (Kol 1,27).🟢 To właściwie równoważnik zdania — trzy, cztery słowa — a streszcza całą myśl. Dla Pawła rozwój duchowy nie polega na trzymaniu się rytuałów ani na ascezie, lecz na więzi z Chrystusem opartej na wierze. Wiara nie jest tu zespołem dogmatów; wykładowca porównuje ją do temperatury w piecu, w którym piecze się ciasto — to atmosfera, w której życie dojrzewa i staje się pokarmem.🟡
Warto zatrzymać się przy słowie „chwała". Greckie doxa wiąże się z blaskiem, ze świeceniem, a hebrajskie kawod oznacza dosłownie ciężar, „ważkość" — to, co naprawdę waży w życiu.🟢 Co więcej, kawod Żydzi rozumieli też jako obecność Bożą.🟢 Stąd wykładowca proponuje czytać Kol 1,27 jako: „Chrystus w nas — nadzieja trwałej Bożej obecności w naszym życiu". Chrystus w nas to nadzieja, że razem z Nim się zmieniamy, że Eden — pokój Boży, szalom — już się dzieje, że już wracamy do świata przeniknętego obecnością Boga.
✦ ✦ ✦Tu pojawia się idea, którą wykład zapowiada jako najbardziej fascynującą: kosmiczny wymiar zbawienia.🟢 Gdy mówimy, że Jezus jest zbawcą świata, mówimy dobrze — ale warto dodać: chodzi o cały kosmos, cały wszechświat, nie tylko o nas, ludzi. Nowe Przymierze zawiera akcenty wskazujące, że Chrystus jest nadzieją całego stworzenia.🟡 W Nim Bóg podnosi z martwych nie tylko człowieka, lecz cały wszechświat — ku ostatecznej, pełnej odnowie.
Mocnym fragmentem jest Kol 2,13–15: nas, martwych z powodu upadków, Bóg ożywił razem z Chrystusem, darując nam upadki, a „listę niespełnionych zobowiązań" — nasz dług — przygwoździł do krzyża.🟢 Paweł sięga tu po obraz rzymskiego triumfalnego pochodu: zwycięzca prowadzi pojmanych jeńców, a tymi „rozbrojonymi zwierzchnościami i władzami" są pokonane moce.🟡 Na krzyżu, dodaje wykład, została przybita także sama koncepcja, że za grzech trzeba samemu zapłacić — bo to Chrystus zapłacił, a my możemy przyjąć wszystko nieodpłatnie.🟡
Ta sama myśl wraca w innych pismach. List do Filipian mówi, że przed imieniem Jezusa ugnie się każde kolano „w niebie, na ziemi i pod ziemią".🟢 List do Efezjan — z którym Kolosan często się zestawia — pisze o planie „połączenia w Chrystusie wszystkiego, co w niebie i co na ziemi" (Ef 1,10).🟢 Wyłania się stąd obraz jakiejś kosmicznej dysharmonii, której Chrystus ma położyć kres. Zwycięstwo jest pełne — podkreśla wykład. Nie ma fragmentu, który Bogu by się „nie udał". Wszystko zostaje w Chrystusie podniesione i zmierza do pełnej odnowy.
✦ ✦ ✦Najgęstszym teologicznie miejscem listu jest hymn o Chrystusie z Kol 1,15–20. Otwiera go zdanie: „On jest obrazem niewidzialnego Boga".🟢 Bóg bez Chrystusa jest nie do zobaczenia — chcesz wiedzieć, kim i jaki jest Bóg, patrz na Chrystusa. Dalej hymn nazywa Go praprzyczyną wszelkiego stworzenia: w Nim zostało stworzone wszystko, w niebie i na ziemi, widzialne i niewidzialne — „trony, rządy, zwierzchności, władze".🟢 Te byty, dodaje wykład, Paweł zdaje się traktować jako obdarzone inteligencją moce; a wymieniając je, zarazem odbiera Kolosanom powód, by szukać innych pośredników — skoro On jest praprzyczyną wszystkiego, po co czepiać się reszty?🟡
Werset siedemnasty mówi: „On sam jest przed wszystkim i w Nim wszystko trwa razem połączone".🟢 Greckie słowo trudno oddać po polsku — wykładowca proponuje kolokwialne „w Nim wszystko trzyma się kupy"; bez Niego rzeczywistość po prostu by się rozleciała.🟡 A skoro tak, to trzymać się trzeba Jego, nie tego, co On spaja. Dalej hymn nazywa Go głową ciała — Kościoła, oraz „pierworodnym z umarłych", by we wszystkim mieć pierwszeństwo.🟢
Kulminacją jest zdanie o „pełni". Hymn mówi, że w Chrystusie zechciała zamieszkać cała pełnia.🟢 Bibliści dyskutują, czy chodzi o pełnię boskości, czy o pełnię wszystkich bytów, całego wszechświata, który w Nim się spaja i razem z Nim zostaje podniesiony.🟡 Sam list słowa „pełnia" używa w różnych kontekstach (także „pełnia czasu"), więc nie ma tu jednoznacznego odniesienia.🟡 Rozstrzyga jednak Kol 2,9: „w Nim, w cielesnej postaci, mieszka cała pełnia boskości".🟢 To, podsumowuje wykład, bardzo dojrzała chrystologia: w Jezusie, który nam się objawił, możemy zobaczyć Boga samego.
Wykład zestawia to z innymi pismami: z prologiem Jana („Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo") i z Listem do Hebrajczyków, gdzie Syn jest „odblaskiem Bożej chwały". Różny garnitur słów, ta sama prawda — choć autorzy ci pisali niezależnie od siebie. ✦ ✦ ✦Tu wykład robi historyczną uczciwą uwagę. Skoro to tak jasne, czemu chrześcijanie aż do soboru w Nicei w IV wieku spierali się o boskość Chrystusa?🟢 Bo dojrzewali. Był moment, gdy większość chrześcijan uważała Jezusa za stworzenie Boże — odczytując właśnie ów werset „On jest obrazem niewidzialnego Boga" tak, że obraz to nie sam Bóg, a Logos to ktoś przez Boga stworzony.🟡 Zrozumienie, jakie mamy dziś, było owocem długiego procesu. Cywilizacja, mówi wykładowca, dojrzewa bardzo powoli. Z ludzkiej perspektywy czterdzieści czy siedemdziesiąt lat to dużo; z perspektywy dziejów — niewiele. Człowiek zbiorowy myśli wolno i jeszcze wolniej podejmuje decyzje.
✦ ✦ ✦List ma czytelną strukturę, typową dla Pawła: dwie pierwsze części teologiczne (rozdziały 1–2), o tym, kim jesteśmy w Chrystusie, i część etyczna (rozdziały 3–4), o tym, jak wobec tego żyć.🟡 Część etyczna zaczyna się od zawiasu: „Skoro więc razem z Chrystusem zostaliście wzbudzeni…".🟢 Kolejność jest tu zasadnicza — najpierw coś się ze mną stało, dopiero potem mogę tak postępować. Jeśli się ze mną nic nie stało, chrześcijańska etyka nie jest dla mnie. Mogę żyć na sposób Chrystusa tylko, jeśli On jest we mnie — wtedy reszta popłynie.
Polemiczne ostrze widać w Kol 2: „Skoro z Chrystusem umarliście dla zasad rządzących światem, to dlaczego — jak żyjący jeszcze w tym świecie — poddajecie się nakazom?".🟢 Po co wracać do nieznaczących rzeczy i uzależniać od nich zbawienie? Wykładowca zauważa, że bardzo podobne idee — proroctwa, asceza, egzaltacja, ekstaza — wybuchną później w tej okolicy jako herezja zwana montanizmem.🟡
✦ ✦ ✦Etyka listu wyrasta więc z nowego człowieka. Paweł pisze (Kol 3,9–10) o „zdarciu z siebie starego człowieka wraz z jego postępkami" i przywdzianiu nowego, który nieustannie się odnawia, by — jak oddaje to przekład literacki — rozpoznać w sobie obraz swego Stwórcy.🟡 Nie chodzi o rozpoznanie siebie jako stworzenia, lecz o rozpoznanie obrazu Boga, na który człowiek został stworzony — obrazu, który jest, ale któremu trzeba pozwolić się odsłonić.🟡 Część teologów mówiła tu o człowieku jako ikonie Boga, odnowionej w Chrystusie.🟡
Z tego płynie naczelna zasada — ważniejsza, podkreśla wykład, niż późniejsze szczegóły „tablicy domowej" o mężach, żonach, dzieciach i niewolnikach. Brzmi ona: „nie liczy się, czy ktoś jest Grekiem czy Żydem, obrzezanym czy nie, niewolnikiem czy wolnym — liczy się tylko Chrystus, który jest wszystkim we wszystkich" (Kol 3,11).🟢 To tę zasadę trzeba wydobywać w każdej epoce — także w naszej, gdy niewolnictwo pożegnaliśmy, a rola kobiet rozumiana jest bardziej podmiotowo. Szczegóły układu codziennego życia w Kolosach są historyczne; niezmienna pozostaje zasada.
✦ ✦ ✦Na koniec dwie nitki. Pierwsza to eschatologia, która w tym liście jest fragmentaryczna — bo, jak zauważa wykładowca, Kolosan piszemy już po listach do Tesaloniczan, gdzie temat końca czasów rozwinięto pełniej; nie warto budować całej eschatologii na samym tym liście.🟡 Pojawia się tu jednak ważne utożsamienie: „dzień Pana" to dzień, gdy ukaże się Chrystus (por. Kol 3,4 — „gdy ukaże się Chrystus, który jest waszym życiem, wtedy i wy razem z Nim ukażecie się w chwale").🟢 To rozwiązuje dylemat tych, którzy pytają, czy „dzień Pana" i powrót Chrystusa to dwa różne wydarzenia — u Pawła to jedno.🟡 A „ukazanie się w chwale" nie oznacza obłoczków ani uniesień, lecz życie z Nim we wspólnocie — bo chwała to Boża obecność.🟡
Druga nitka to głoszenie. W pierwszym rozdziale Paweł widzi w nim nie rozsiewanie informacji ani propagandę, lecz przenoszenie wierzących do niezniszczalnego królestwa Chrystusa.🟢 Ewangelizacja, mówi wykład, jest doprowadzaniem człowieka do jego zaistnienia w Chrystusie — głoszę nie po to, by komuś coś udowodnić, lecz by doświadczył Boga, bo to Bóg przeniesie go do królestwa, które nie jest tworem tymczasowym.🟡
✦ ✦ ✦Jaki jest więc wkład tego krótkiego listu w życie duchowe? Wykładowca odpowiada zwięźle: życie duchowe to robienie użytku z tego, że Jezus Chrystus jest rdzeniem naszego życia — że On jest w nas.🟡 Za fragment szczytowy uznaje wezwanie z trzeciego rozdziału: „jak Chrystus darował wam, tak i wy darujcie sobie nawzajem; a nade wszystko kierujcie się miłością, która jest spójnią doskonałości" (Kol 3,13–14).🟢
I jeszcze jedno tłumaczeniowe spostrzeżenie na koniec. W listach Pawła „doskonałość" i „dojrzałość" to jedno i to samo słowo greckie — wybór polskiego brzmienia zależy od kontekstu.🟡 Można więc czytać: miłość jest spójnią dojrzałości — bo człowiek dojrzały wie, że w miłości jest najwięcej miejsca, że to ona jest najlepszym środowiskiem rozwoju.🟡 Można kogoś do czegoś zmusić; ale sprawić, by sam z siebie chciał żyć i postępować dobrze — to potrafi tylko miłość. I to ona, zakorzeniona w Chrystusie, który żyje w nas, jest spójnią doskonałości.