Zacznijmy od mapy i od liczby, która dużo tłumaczy. Jezioro Galilejskie — w Ewangeliach zwane też morzem — leży w głębokiej depresji, około 209 metrów poniżej poziomu morza.1🟢 To zbiornik przepływowy: z północy wpada do niego Jordan, z południa Jordan wypływa. Ma jakieś 21 kilometrów długości i w najszerszym miejscu około 13 kilometrów.1🟢 Słodka woda w sercu Bliskiego Wschodu — rzadkość. Stąd biblijny obraz „krainy mlekiem i miodem płynącej" nad takim jeziorem nie jest przesadą. Galilea naprawdę była żyzna, bogata w roślinność i zbiory. A jednak w czasach Jezusa była zarazem bardzo uboga — to napięcie warto trzymać w pamięci przez cały odcinek.
Galilea leżała na ruchliwej drodze, którą ludzie wędrowali od tysięcy lat — od Judei na południu, gdzie były Jerozolima, Jerycho, Betlejem, Hebron, Betania.🟢 W I wieku przed naszą erą wielu Żydów ciągnęło z południa na północ — nie tylko za chlebem, lecz także z poczuciem powrotu do tych ziem.🟡 Możliwe, że właśnie tak w Galilei znalazły się rodziny Józefa i Marii — których krewni i rodzinne miasta były na południu, w Judei.🟡
✦ ✦ ✦Jak wyglądało codzienne życie? Archeologia odsłania je coraz dokładniej. W Galilei budowano nie z jasnego wapienia, lecz z ciemnego kamienia bazaltowego — domy były więc mroczne, niskie, ciasne.🟡 Kilka, czasem kilkanaście spokrewnionych rodzin tworzyło jedno zabudowanie wokół dziedzińca — taką wspólnotę domową, łac. insula.🟡 Życie toczyło się nie w izbach, bo tam było gorąco, lecz na dziedzińcu i na płaskich dachach — na które można było wejść, i na których się mieszkało.🟡
A teraz liczby, od których robi się ciężko. Na podstawie badań archeologicznych i zapisów szacuje się, że około 40 procent dzieci nie dożywało piątego roku życia.🔴 To zaniża średnią długość życia — nie tak, że nikt nie żył długo, ale tak, że przeciętna spadała do około 45 lat, a powyżej 60 dożywał niewielki odsetek ludzi.🔴 Te liczby to rekonstrukcje demograficzne, oparte na grobach i źródłach pośrednich — dlatego stawiamy przy nich ostrożny czerwony stopień. Kierunek jest jednak pewny: była to ludność wyniszczona, dotknięta chorobami, żyjąca z dnia na dzień, do tego pod okupacją rzymską.
Nie wszyscy byli jednak skrajnie ubodzy. Lepiej powodziło się rybakom — to nie klasa średnia w naszym sensie, raczej jej dolna warstwa, ale stać ich było zostawić dom i pójść za Jezusem.🟡 Podobnie rzemieślnikom: Józef był nie tyle stolarzem, ile tektonem — budowniczym od wszystkiego, co dziś nazwalibyśmy „złotą rączką".2🟡 Rolnicy, kupcy, sklepikarze to wąski margines; większość stanowili ludzie bardzo biedni. A najniżej w pogardzie stali współpracujący z okupantem poborcy — stąd ewangeliczne zestawienie jednym tchem: „celnicy i grzesznicy".3🟢
✦ ✦ ✦Co jedzono? Z resztek posiłków, pestek i zapisów historycznych wyłania się prosty jadłospis. Podstawą był chleb maczany w oliwie z oliwek — do tego warzywa.🟢 Ciasto ubodzy wyrabiali z mieszanki mąki jęczmiennej i pszennej, z odrobiną zakwasu z poprzedniego wypieku.🟡 Pieczono na rozgrzanym kamieniu, na żelaznych patelniach albo w prostych glinianych piecach z trzciną i słomą: rozpalano żar, rozgarniano go, a cienkie placki przyklejano do gorącej ściany pieca i wypiekano krótko.🟡
Białko było rzadkie — mięso jadano od święta, a jego rolę pełniły groch i soczewica, może raz w tygodniu; uzupełniały je cebula i inne warzywa.🟡 Nad jeziorem oczywiście jadano ryby, zamożniejsi częściej. Na deser — miód, figi, winogrona, rzadziej daktyle, granaty, migdały.🟡 Posiłki spożywano przy niskim stole, na matach, w pozycji półleżącej lub siedząc na podłodze; w zamożniejszych domach — na dziedzińcu, bo wewnątrz było zbyt gorąco.🟡
Pito wodę zmieszaną z winem — i nie z upodobania do alkoholu. Czysta woda groziła chorobą; odrobina wina ją, mówiąc dzisiejszym językiem, odkażała.🟡 Wina były raczej słodkie, czasem dosładzane miodem, zaprawiane przyprawami, niekiedy żywicą dla trwałości — zwyczaj do dziś żywy w Grecji.🟡 Tu pada ostrzeżenie przed nadużyciem. Co do położenia Kany Galilejskiej toczy się spór — co najmniej dwie, a może trzy miejscowości pretendują do tej nazwy. Dlatego efektowne wyliczenia „ile dokładnie litrów wody Jezus przemienił w wino" trzeba traktować jako ciekawostkę, nie jako fakt. Ewangelia mówi o sześciu stągwiach po dwie–trzy miary; reszta to szacunek.🔴
✦ ✦ ✦Sercem tego świata było Kafarnaum — miasto nad jeziorem, w którym Jezus przez około trzy lata nauczał i które było jego główną bazą.4🟢 Tu krzyżowały się szlaki, bo blisko biegła starożytna droga handlowa Via Maris, prowadząca od Syrii ku Egiptowi — miejsce idealne dla nauczania, gdzie wielu ludzi przychodziło i odchodziło, roznosząc usłyszane słowa.🟡 Wykopaliska prowadzone tu w XX wieku przez franciszkanów odsłoniły między innymi tłocznie oliwy i piece chlebowe, a nad jednym z domów wznosi się dziś kościół.🟡 Według dość zgodnej opinii badaczy to tzw. dom Piotra — miejsce spotkań chrześcijan już po zmartwychwstaniu, z śladami najwcześniejszych kościołów.🟡
Sensacyjnego odkrycia dokonano natomiast nieco dalej, w kibucu Ginosar. Gdy wody jeziora opadły, w mule dostrzeżono drewniane resztki — okazało się, że to łódź z I wieku naszej ery, z czasów Jezusa.5🟢 Wydobyto ją w specjalnej operacji archeologicznej. Czasem nazywa się ją „łodzią Jezusa" — ale to nadużycie. Datowanie na I wiek oznacza tylko, że pochodzi z jego epoki: mogła pływać przed jego przybyciem do Kafarnaum albo po jego śmierci. Uczciwie powiedzieć można jedno: tak wyglądały łodzie tamtych czasów. Zbudowano ją zresztą z różnych gatunków drewna i z części starszych łodzi — to także świadectwo ubóstwa i zaradności Galilejczyków.
✦ ✦ ✦Skoro większość najbliższych uczniów Jezusa była rybakami, a wiele tekstów Nowego Testamentu obraca się wokół połowu, warto wiedzieć, jak łowiono. Pierwszy sposób: sieć w kształcie elipsy, obciążona po brzegach ciężarkami, zarzucana z brzegu lub z łodzi — opadała na dno i zgarniała to, co pod nią się znalazło, po czym wyciągano ją z powrotem.🟡 Drugi: wielka sieć rozciągana między dwiema łodziami — u góry pływaki z drewna, u dołu obciążniki; łodzie rozsuwały się, a potem zataczały półokrąg ku brzegowi, gdzie wyciągano połów.🟡
Trzeci sposób to sieć potrójna — używana przez galilejskich rybaków do dziś.🟡 Ma trzy warstwy siatki: przez pierwszą, o szerokich oczkach, ryba wpływa swobodnie; uderza w drugą, gęstą, płoszy się i zawraca; wpada wtedy w trzecią, znów szerszą, i tam zaplątuje się w worek.🟡 Te szczegóły nie są ciekawostką dla samej ciekawostki. Kto raz wyobrazi sobie ciężar mokrej sieci i mozół jej wyciągania, inaczej czyta ewangeliczne sceny połowu — i inaczej słyszy „pójdźcie za mną, uczynię was rybakami ludzi". To zaproszenie skierowane do ludzi, którzy dobrze wiedzieli, co znaczy całonocna praca bez owocu.
✦ ✦ ✦Do biedy i ciężkiej pracy dochodził jeszcze jeden ciężar — podatki. W praktyce sięgały około połowy dochodu, co dla człowieka ubogiego było druzgocące.🟡 Z grubsza: około 10 procent szło na cele religijne — do Jerozolimy, na kapłanów i lewitów, na utrzymanie miejscowej synagogi — a około 40 procent ściągali celnicy i poborcy: za drogi, za przewóz i wywóz towarów, za handel, za połowy, za uprawiane grunty.🔴 Te liczby to przybliżenie, nie księgowy bilans — stąd ostrożny stopień. Sam mechanizm jest jednak dobrze poświadczony. Co ciekawe, taki model okupacji wprowadzili dopiero Persowie, a po nich Grecy i Rzymianie: „żyjcie po swojemu, miejcie swoich bogów i synagogi — ale dostarczajcie nam bogactwa". Wcześniej Asyryjczycy i Babilończycy rządzili inaczej: deportacjami i mieszaniem ludności.
Warto znać też monety, bo wracają w przypowieściach. Podstawą był srebrny denar rzymski z wizerunkiem cesarza — dniówka robotnika fizycznego.6🟢 Jego greckim odpowiednikiem była drachma, też równa dniówce.🟡 Cenniejszy był szekel, chętnie używany w obiegu świątynnym; według podawanego kursu jeden szekel odpowiadał czterem drachmom czy czterem denarom.🟡 Najdrobniejszą monetą był miedziany lepton (hebr. peruta) — to „wdowi grosz" z Ewangelii, wszystko, co miała.7🟢 Każdy dorosły mężczyzna wpłacał też do skarbca świątyni pół szekla rocznego podatku.🟡 Dla skali cen: jagnię kosztowało około 4 denarów, cielak około 20, baran około 8.🔴 Panował, co znamienne, Tyberiusz — to za jego rządów przypada publiczna działalność Jezusa.8🟢
✦ ✦ ✦I dopiero z tego tła — głodu, podatków, niepewności jutra — naprawdę słychać słowa Jezusa. Do tych właśnie ubogich Galilejczyków mówi: „Nie martwcie się… Co będziemy jedli, co pili, w co się ubierzemy? O to wszystko zabiegają poganie. Szukajcie najpierw królestwa Bożego i jego sprawiedliwości, a wszystko inne będzie wam dodane".9🟢 Greckie słowo, oddawane jako „martwić się", można tłumaczyć mocniej: zadręczać się.🟡 A że dla Hebrajczyka głowa, serce i ciało to jedna całość, chodzi o człowieka udręczonego aż do bólu.🟡
Ten tekst — obecny u Mateusza i Łukasza, a nieobecny w tym brzmieniu u Marka — bibliści wiążą z tzw. źródłem Q: hipotetycznym zbiorem mów, z którego niezależnie czerpali obaj ewangeliści obok Ewangelii Marka.10🟡 Co on właściwie mówi? Nie „nie pracuj" i „nie troszcz się o nic". Mówi o odwróceniu porządku: najpierw relacja z Bogiem, a z niej rodzi się mądra troska o resztę.🟡 Łukasz dorzuca obraz, który domyka myśl: „Kto przykłada rękę do pługa, a ogląda się wstecz, nie nadaje się do królestwa Bożego". Nie zadręczaj się przyszłością, której jeszcze nie ma, ani przeszłością, która została przebaczona. Zostaje dzisiaj — i dzisiaj można pięknie żyć, budować relacje, być z najbliższymi.
✦ ✦ ✦Niedaleko Kafarnaum leży miejsce o starożytnej nazwie „Siedem Źródeł" (dziś Tabgha). Wczesna tradycja — sięgająca relacji pątniczki Egerii z IV wieku, która opisała tam kilka miejsc zgromadzeń chrześcijan — wiąże je z rozmnożeniem chleba.11🟡 Biblia nie wskazuje punktu na mapie; tu mówi tradycja. A skoro mowa o tej scenie, warto przypomnieć rzecz podstawową: Ewangelie nie są kroniką ani biografią, lecz nauczaniem osadzonym w historii. Opis rozmnożenia chleba jest katechezą o Eucharystii — padają w nim te same formuły: Jezus wziął chleb, błogosławił, podał uczniom, a oni dalej. I konkluzja: „wszyscy zostali nasyceni". Stąd skierowane do uczniów — i do czytelnika — „wy dajcie im jeść".12🟢
✦ ✦ ✦Nad tym samym jeziorem rozgrywa się też scena, którą warto przeczytać na koniec. Po zmartwychwstaniu, przy posiłku na brzegu, Jezus pyta Piotra trzykrotnie: „Szymonie, synu Jana, czy miłujesz mnie?"13🟢 W greckim tekście Jana kryje się subtelna gra słów: dwa pierwsze pytania padają z czasownikiem agapáō — o miłość najwyższą; Piotr odpowiada słabszym philéō — „kocham", „lubię".13🟡 Za trzecim razem sam Jezus „obniża piętro" i używa już słowa Piotra. Piotr smuci się, że pytany jest po raz trzeci — i wyznaje: „Panie, Ty wszystko wiesz, Ty wiesz, że Cię kocham".13🟢
To wyraźne nawiązanie do trzykrotnego zaparcia się Piotra przed pojmaniem.14🟢 I tu pada cicha pointa całej Ewangelii Jana: choć Piotr zaparł się Jezusa, Jezus nie zaparł się Piotra.🟡 Tak wygląda przebaczenie — bez wypominania, bez rozliczania. Nie pada „dlaczego mnie zdradziłeś", lecz „czy mnie miłujesz". Bo fundamentem odbudowy relacji jest nie rozrachunek, lecz miłość. I jeszcze jedno: Jezus przyjmuje także miłość niedoskonałą — to On schodzi do słowa Piotra, nie odwrotnie.
Na samym końcu — kolejność, która spina cały odcinek. Zanim padnie polecenie „paś owce moje" i „pójdź za mną", najpierw pada pytanie o miłość.13🟢 Najpierw relacja, potem służba. To dokładnie ten sam porządek, co w mowie o trosce: najpierw szukaj królestwa Bożego — a wszystko inne będzie dodane.