Wędrówka po ziemi Izraela ma jeden cel — żeby lepiej czytać Pismo. A nad Jeziorem Galilejskim nie sposób ominąć największego miasta tej okolicy, większego niż wszystko, co stało tu od czasów poprzedzających działalność Jezusa.1🟢 To Tyberiada. Jezioro samo bywa nazywane Morzem Galilejskim albo Jeziorem Tyberiadzkim — leży w depresji, w słodkiej wodzie przepływowej, do której od północy wpływa Jordan, a od południa wypływa.1🟢 Dziś to miasto hoteli i basenów, z gorącymi źródłami i uzdrowiskiem; liczy około 45 tysięcy mieszkańców, a od kwietnia do października przybywają tysiące turystów.2🟡
Miasto wzniósł Herod Antypas, syn Heroda Wielkiego, i nazwał je na cześć cesarza Tyberiusza — tego samego, za którego panowania działał Jezus, urzędował Poncjusz Piłat i którego rządy obejmują czas śmierci Jezusa.2🟢 Tyberiusz był adoptowanym następcą Oktawiana Augusta, jednego z największych cesarzy Rzymu.3🟢 Według tradycyjnego poglądu Żydzi to miasto omijali — uchodziło za pełne bałwochwalczych posągów.2🟡
✦ ✦ ✦A jednak w Nowym Testamencie Tyberiada się pojawia — raz, w Ewangelii Jana. Po rozmnożeniu chleba ewangelista zaznacza, że „w pobliżu przypłynęły łodzie z Tyberiady, blisko miejsca, gdzie spożyto chleb, nad którym Pan odmówił modlitwę dziękczynną".4🟢 Wieść o cudzie dociera do miasta, a jego mieszkańcy szukają Jezusa i przybywają łodziami.4🟢 W czasie redagowania Ewangelii w Tyberiadzie mieszkali już zapewne i Żydzi — ci, których do osiedlenia zmusił zawód: kupcy dowożący towar, prowadzący sklep, pełniący funkcje w administracji rzymskiej prowincji. Czy sam Jezus w mieście był — tego nie wiemy.
Punkt zwrotny przychodzi później. W 70 roku Rzymianie burzą jerozolimską świątynię, a po drugim powstaniu — w latach 132–135 — Żydów wręcz wypędza się z Jerozolimy.5🟢 Wielu wygnanych trafia wtedy do Galilei i osiada właśnie w Tyberiadzie.5🟡 Powstaje pytanie, które samo się narzuca: jak rzymskie miasto pełne posągów, z dotąd nieliczną ludnością żydowską, staje się nagle ważnym ośrodkiem judaizmu?
✦ ✦ ✦Do Tyberiady przenosi się bowiem Sanhedryn — zgromadzenie mędrców żydowskich, ciało ustawodawcze i sądownicze. Wcześniej rezydował w pobliżu świątyni; w Nowym Testamencie tłumaczy się jego nazwę jako „wysoka rada" albo „wielka rada".6🟢 Składał się z małego Sanhedrynu — mniejszej rady — oraz dużego, wielkiej rady siedemdziesięciu starszych.6🟡 Działał od I wieku przed naszą erą, po powrocie z niewoli babilońskiej, aż po wiek V naszej ery.6🟡 Po zburzeniu świątyni stał się czymś w rodzaju parlamentu na wygnaniu — wędrującym ciałem sądowniczym i ustawodawczym w sprawach religijnych.
Wykopaliska odsłaniają dziś w Tyberiadzie teatr i okazałe budowle — ślady miasta o tradycji hellenistycznej, grecko-rzymskiej, bliskowschodnio-rzymskiej.2🟢 Jak więc takie miasto stało się siedzibą rady mędrców? Według Talmudu — i to trzeba podkreślić: według tradycji, nie dokumentu zewnętrznego — rabin Szymon bar Jochaj miał oczyścić miasto z rytualnej nieczystości, a Sanhedryn osiadł tu około roku 200–220. To tradycja talmudyczna, nie potwierdzona niezależnymi wykopaliskami; do takich przekazów wchodzi się ostrożnie.7🔴 Tu też tradycja umieszcza ostatnie spotkanie Sanhedrynu przed jego rozwiązaniem.🔴
✦ ✦ ✦I tak Tyberiada staje się ośrodkiem rabinów, nauczania i — co najważniejsze — spisywania Tory ustnej. Żeby zrozumieć, czym to było, trzeba zacząć od samego słowa. Tora to po hebrajsku „prawo", ale ściślej: Boże ścieżki, które Bóg daje człowiekowi, żeby ten nie zginął.8🟡 W węższym znaczeniu to pierwszych pięć ksiąg Biblii — chrześcijański Pięcioksiąg Mojżeszowy: Rodzaju, Wyjścia, Kapłańska, Liczb i Powtórzonego Prawa.8🟢
Cała Biblia hebrajska nosi nazwę Tanach — to akronim trzech słów: Tora (Prawo), Newiim (Prorocy) i Ketuwim (Pisma).9🟢 Żydzi od początku wierzyli, że jedne słowa należało zapisać, a inne zapamiętać — i obok Tory spisanej szła Tora ustna: interpretacje, wyjaśnienia, dyskusje, które niekoniecznie utrwalano na piśmie.9🟡 Już w II wieku przed naszą erą tej ustnej tradycji było sporo. To dwa nurty tego samego: ścieżki Boże spisane i ścieżki, które narastały z dyskusji nad nimi — w przekonaniu, że zawsze były przekazywane mową, z pokolenia na pokolenie.
✦ ✦ ✦Dlaczego ustną tradycję trzeba było nagle zapisać? Bo zmieniło się wszystko. Świątynia zburzona, kultu świątynnego już nie ma, Sanhedryn wędruje, Żydzi wygnani z Jerozolimy i rozproszeni po całym Cesarstwie.🟢 Logika jest prosta i dramatyczna: jeśli ta tradycja ustna nie przetrwa, nie przetrwamy. Jeśli się rozejdzie po świecie i nie zostanie utrwalona, rozpłynie się. A do tego dochodzą zupełnie nowe pytania — jak teraz sprawować kult bez świątyni? Jak przestrzegać przykazań świątecznych, które się z nią wiązały? Jak żyć, gdy zniknęło miasto, do którego nakazano pielgrzymować i składać ofiary?
Odpowiedzią jest Miszna — spisana Tora ustna, zebrane komentarze i nauczanie rabinów wyjaśniające, jak żyć po zburzeniu świątyni.10🟢 Do Miszny powstają z kolei następne komentarze, również spisywane — to Gemara.10🟢 A gdy złożyć Misznę i Gemarę w jedno, powstaje Talmud.10🟢 Pierwszy, spisany głównie w Tyberiadzie — wraz z Seforis i Cezareą — to Talmud jerozolimski (zwany też palestyńskim), redagowany po hebrajsku i we wschodnim dialekcie aramejskiego.10🟢
✦ ✦ ✦Twórcami tego dzieła są kolejne pokolenia mędrców. Najwcześniejsze, jeszcze związane z Jerozolimą, to zugot — „pary": pięć par dyskutantów, z których najbardziej znana to Hillel Starszy i Szammaj.11🟢 Ślad ich sporu widać nawet w Nowym Testamencie. Gdy uczeni pytają Jezusa o rozwód — czy wolno z każdego powodu, czy tylko z powodu cudzołóstwa — odtwarzają spór szkoły Hillela ze szkołą Szammaja.12🟡 Jezus zdaje się bliższy stanowisku surowszemu, ale dodaje swoje: „Co Bóg złączył, człowiek niech nie rozdziela".12🟢
Pokolenie, które już działa w Galilei, to tannaici — nauczyciele powtarzający Torę ustną, ci, którzy spiszą ją jako Misznę.11🟢 Wśród sławnych imion: Gamaliel Starszy, nauczyciel Pawła; Jochanan ben Zakkaj; rabi Akiba; rabi Eleazar ben Azaria; wreszcie Jehuda ha-Nasi — „książę", którego pokolenie opracowuje Misznę.11🟢 Jochananowi ben Zakkajowi tradycja przypisuje piękną odpowiedź na pytanie, jak składać ofiary bez świątyni: można je składać nadal — miłując bliźniego, spalając się w ofierze miłości, kochając drugiego do końca. To przekaz tradycji, oddający ducha tamtego przełomu.🟡
Po nich przychodzą amoraici — „mówiący", ostateczni twórcy Gemary i redaktorzy Talmudu jerozolimskiego.11🟢 A uczniowie tyberiadzkich mędrców powędrują potem do szkół rabinackich w Babilonii, gdzie Żydzi mieszkali od czasów niewoli — i tam powstanie Talmud babiloński, ten większy, z rozbudowaną Gemarą.10🟢 Ma on Misznę podobną do jerozolimskiej, ale Gemarę o wiele obszerniejszą, spisaną w mieszaninie hebrajskiego i wschodniego aramejskiego.10🟡
✦ ✦ ✦Komentarze do Tory ciągnęły się przez wieki, daleko poza Bliski Wschód. Najsłynniejszym komentatorem był Raszi, działający w XI wieku w Nadrenii, w okolicach Moguncji — jego objaśnienia trafiły na same paginy wydań Talmudu, obok tekstu.13🟢 Wśród wielkich uczonych są też Majmonides (Rambam), działający w Egipcie, i Nachmanides (Ramban) — obaj musieli uchodzić przed prześladowaniami.13🟡 Tradycja żydowska porządkuje te pokolenia kolejnymi nazwami — od geonów, przez rabinów średniowiecza, aż po czasy współczesne. Same skróty i imiona bywają w przekazach mówionych zniekształcane, więc tu trzymamy się wersji powszechnie poświadczonych.
Sama Miszna spisana jest często w formie midraszy — komentarzy poszukujących znaczenia tekstu biblijnego.14🟢 Midrasz przybiera dwie postaci: halacha — interpretacja przepisów prawnych — oraz hagada, czyli opowiadanie, przypowieść, barwna legenda.14🟢 To terminy, które wracają w całej literaturze o Biblii.
✦ ✦ ✦Sam Talmud zachęca przy tym do ostrożności w czytaniu. Mówi rabi Jehuda: „Kto wyjaśnia dosłownie — jest fałszerzem, ale kto dodaje cokolwiek — błądzi".15🟡 Między dwiema pokusami — niewolniczej dosłowności i samowolnego dokładania własnych interpretacji — trzeba wchodzić w głąb tekstu rozważnie.
Inne zdanie przypisywane Szammajowi: „Studiuj Torę bezustannie. Mów mało, czyń wiele. Przyjmuj każdego człowieka przyjaźnie".15🟡 I jeszcze jedno, przypisywane Hillelowi: „Kochaj pokój i dąż do pokoju. Kochaj ludzi i zbliżaj ich do Tory".15🟡 Tak właśnie czyta się w jesziwie — szkole, w której rozbiera się pojedyncze zdania Pisma. Jedno krótkie zdanie potrafi otworzyć wielogodzinną dyskusję: jak je rozumieć, nie spłaszczając do dosłowności i nie dodając zbyt wiele od siebie?
✦ ✦ ✦Tyberiada nie skończyła się na rabinach. W VI wieku, w 614 roku, doszło tu do żydowskiego powstania przeciw Bizancjum, wspierającego najeźdźców perskich; padły wówczas kościoły, ginęli chrześcijanie.16🟡 Gdy Bizancjum odzyskało te ziemie, odwet dotknął z kolei ludność żydowską.16🟡 Później przyszli krzyżowcy, a wzniesiony w mieście kościół św. Piotra, wielokrotnie przebudowywany, trwa do dziś.16🟡 W Tyberiadzie znajdują się też groby i cenotafy sławnych mędrców — między innymi rabiego Akiby i Majmonidesa.16🟡
Ale ostatni dar Tyberiady był dla Biblii hebrajskiej bezcenny. Działali tu masoreci — baalej ha-masora, „panowie tradycji" — żydowscy uczeni, którzy między VI a X wiekiem stworzyli system zapisu samogłosek w alfabecie hebrajskim.17🟢 Hebrajski jest językiem spółgłoskowym; te same spółgłoski mogą znaczyć zupełnie co innego, zależnie od samogłosek. Trzy spółgłoski — bez samogłosek — mogą dać kilka różnych słów: „pisać", „pisałem", „pisaliśmy", a nawet rzeczowniki jak list czy kontrakt. Dla Żydów rozproszonych po świecie groziło to utratą znaczeń. Masoreci zapisali samogłoski kropkami i kreskami nad i pod spółgłoskami.
✦ ✦ ✦To było jednak więcej niż znaki samogłoskowe. Masora to cały zbiór oznaczeń prowadzących do poprawnej lektury tekstu Biblii — system, dzięki któremu tekst przetrwał rozproszenie pokoleń niemal niezmieniony.17🟢 Widać to na przykładzie. Po jednej stronie zwój z Qumran — Zwój Izajasza, sprzed naszej ery, spisany na nawijanym pergaminie, bez kropek i kresek.18🟢 Po drugiej Kodeks z Aleppo z X wieku — już z pełnym zapisem samogłoskowym, i nie zwój, lecz kodeks: zszyte karty pergaminu, czyli książka.19🟢
Różnica między tymi tekstami — mimo dystansu około tysiąca lat — jest niewielka. To zasługa masoreckiej staranności: tekst sprzed naszej ery i ten z X wieku różnią się w niewielkim stopniu. Bez tej pracy bylibyśmy mocno zagubieni — zwłaszcza w czasie, gdy kolejne pokolenia rozchodziły się po całym świecie po wygnaniu z Judei. Do dziś w synagogach Tora czytana jest ze zwoju — a sposób jej zapisu i czytania niesie tę samą tyberiadzką tradycję.17🟡