Pierwsze stulecie chrześcijaństwa upłynęło pod znakiem judeochrześcijaństwa.🟢 Wszystko działo się jeszcze w szacie żydowskiej — bo Kościół, jak ujmuje to wykładowca, nigdy nie występuje w postaci czystej, bezkulturowej; zawsze przemawia w jakiejś kulturze. Ale właśnie w drugim i trzecim wieku coś się przesuwa. Większość nowych wyznawców nie pochodzi już z judaizmu, lecz z innych narodów — i razem z nimi do chrześcijaństwa wchodzi kultura grecka i rzymska.🟢 To w tych dwóch stuleciach zaczynają się kształtować instytucje, które domkną się dopiero później: święta, teologia, urzędy, sposób rozumienia eucharystii i chrztu. Bez tego okresu — mówi wykład — dzisiejszego chrześcijaństwa po prostu nie da się zrozumieć.
Że Bóg mówi do człowieka także językiem jego kultury, widać już w Nowym Testamencie. Pod Damaszkiem Jezus pyta Szawła: „Czemu wierzgasz przeciwko ościeniowi?"🟢 — to fraza z poetyki greckiej, obraz wzięty z tej kultury, w której Paweł, człowiek z Tarsu, wyrósł równie mocno jak w judaizmie.🟡 Każdy, kto wchodzi w nowy język, wchodzi w nową mentalność. Dlatego przejście chrześcijaństwa z kultury semickiej do greckiej, a potem zderzenie greki z łaciną, to nie były drobne zmiany — to były rewolucje, które przesądziły o kształcie wiary.
✦ ✦ ✦Najpierw uporządkujmy słowa. Mówimy „Ojcowie Kościoła" — i bywa, że budzi to opór, bo „nikogo nie nazywajcie ojcem".🟢 Ale to termin techniczny: określa pisarzy kościelnych żyjących mniej więcej między drugim a siódmym wiekiem.🟢 Na Zachodzie granicę wyznacza zwykle Grzegorz Wielki (przełom VI/VII w.), na Wschodzie — Jan z Damaszku (poł. VIII w.).🟡 Słowo „ojciec" nie oznaczało tu dawcy życia, lecz autorytet — coś bliskiego rzymskiemu pater familias, którego zdanie waży najwięcej.🟡 A że ich dzieła trzeba było ręcznie przepisywać, samo przepisanie było już osądem: warte zachowania jest tylko to, co naprawdę cenne.
Węższe pojęcie to „ojcowie apostolscy" — najbliższe pokoleniowo apostołom, drugie i trzecie pokolenie uczniów.🟢 Epokę apostolską zamyka się dwojako: końcem lat 60., gdy giną główni apostołowie — Piotr, Paweł, Jakub brat Pański — oraz rokiem setnym, gdy według tradycji umiera Jan.🟡 Do tego kręgu należy Ignacy z Antiochii, zmarły około 110–117 roku, oraz pisma bez znanego autora: Didache, List Barnaby, List do Diogneta.🟡 Wykład przypomina przy okazji rzecz ważną dla czytania Biblii: w starożytności szkoła powoływała się na mistrza, więc nie każdy list „Pawła" musiał wyjść spod jego ręki — tak jak nie wszystkie psalmy napisał Dawid.🟡 Liczyła się konwencja, którą stworzył nauczyciel.
✦ ✦ ✦Językiem chrześcijańskiego pisarstwa II wieku jest greka — i na Wschodzie, i na Zachodzie.🟢 Po grecku piszą Justyn Męczennik działający w Rzymie i Ireneusz z Lyonu (dawne Lugdunum w Galii).🟢 Dopiero u schyłku II wieku Zachód zaczyna mówić po łacinie — i pierwszym, który pisze po łacinie, jest Tertulian, a po nim jego następca z Kartaginy, Cyprian.🟢 Na Wschodzie wielkie nazwiska to Klemens Aleksandryjski i jego uczeń Orygenes; do tego dochodzą Hipolit Rzymski, Laktancjusz oraz Euzebiusz z Cezarei — historyk, dzięki któremu w dużej mierze w ogóle znamy dzieje II wieku.🟢
Najpilniejszym zajęciem tych pisarzy była apologetyka — od greckiego słowa oznaczającego obronę.🟢 Chrześcijaństwo żyło w świecie, który go nie rozumiał albo rozumieć nie chciał. Trudna była zwłaszcza idea zmartwychwstania ciała. W świecie greckim śmierć uwalniała duszę z ciała jak z więzienia — po co więc miałaby wracać do ciała, które zgniło w ziemi? Pogański krytyk Celsus traktował wiarę w zmartwychwstanie mniej więcej tak, jak my dziś filmy o ożywionych trupach. To rozdzielenie duszy i ciała — obce kulturze żydowskiej, gdzie człowiek jest jednością — weszło do chrześcijaństwa właśnie z platońskim, sokratejskim dziedzictwem greki.🟡
✦ ✦ ✦Zarzuty bywały absurdalne. O chrześcijanach mówiono, że piją krew, że skoro tyle mówią o miłości, to pewnie urządzają orgie, że uprawiają kanibalizm — stereotypy zrodzone z niezrozumienia.🟡 I tu apologeci rozchodzą się na dwie drogi: jedni szukają kontaktu z kulturą grecką, drudzy chcą się od niej radykalnie odciąć.🟢 Skrajnym głosem „odcięcia" jest Tertulian, autor zdania o tym, że nie ma nic wspólnego między Akademią a Kościołem.🟡 W swojej apologii odwraca zarzuty: nic z tego, co nam zarzucacie, nie jest prawdą — a wszystko, co nam przypisujecie, sami popełniacie.🟡 Wskazuje choćby na walki gladiatorów, które wywodzą się z etruskiego obyczaju składania krwawej ofiary z ludzi ku czci zmarłego bohatera.🟡
Sam Tertulian to postać paradoksalna. Urodzony w Afryce Północnej, świetnie wykształcony retor, przesiąknięty stoicyzmem — walczy z filozofią, posługując się jej własnymi narzędziami.🟡 Datuje się go umownie na lata około 150–220, choć — jak uczciwie zaznacza wykład — dokładnych dat nikt nie zna.🟡 Nie jest czczony jako święty, bo około 207 roku przeszedł do montanistów, ruchu mocno akcentującego proroctwo.🟡
Przeciwny biegun to Justyn — o pokolenie czy dwa starszy. Justyn chce zbudować most: pokazać, że między chrześcijaństwem a filozofią grecką istnieje głębokie pokrewieństwo.🟢 Posuwa się do twierdzenia, że Sokrates czy Platon byli w istocie „uczniami Mojżesza" — że grecka mądrość kontynuuje tradycję żydowską.🟡 To u niego pojawia się też odczytanie krzyża przez grecką literę chi (kształtu X): Justyn nawiązuje do platońskiej wizji rzeczywistości boskiej rozpostartej nad światem i łączy ją z biblijnym obrazem ocalenia na pustyni.🟡 Dla niego cała wielka kultura jest darem Bożym, a chrześcijaństwo — jej naturalną kontynuacją.
I tu jest sedno wyboru, który chrześcijaństwo miało przed sobą. Mogło pójść drogą Tertuliana — radykalnego zerwania z kulturą grecką. Albo drogą Justyna — uznania, że i w tej kulturze są zalążki Bożej myśli. Wiemy, że poszło raczej tą drugą. A że obie postawy zmieściły się w jednym Kościele, znaczy, że nie muszą ze sobą rywalizować. ✦ ✦ ✦Trzecia wielka postać to Ireneusz z Lyonu. Mówił o sobie, że słuchał Polikarpa, który słuchał Jana — łańcuch pamięci sięgający apostołów.🟡 Wywodził się ze wschodu, z okolic Smyrny, a wylądował na zachodzie, w Galii, gdzie został biskupem Lyonu.🟢 Przy nim widać, jak zmienia się sam sposób ustanawiania biskupa: dawniej wybierała go wspólnota, ale pod koniec II wieku coraz mocniej wkraczają w to inni biskupi — jak zaświadcza późniejszy Hipolit, ordynacja zaczyna wymagać aprobaty dwóch, trzech biskupów z okolicy.🟡 To gwarancja ciągłości i — w sporze z gnostykami — sprawdzian prawowierności.
Główne dzieło Ireneusza to Adversus haereses, „Przeciw herezjom" — ogromny opis ówczesnych szkół gnostyckich, pokazujący, jak bogaty i skomplikowany był chrześcijański świat około 180 roku.🟢 Ireneusz formułuje w nim trzy rzeczy, które staną się filarami. Po pierwsze — że Ewangelii jest cztery, ni mniej, ni więcej; uzasadnia to obrazowo, przez cztery strony świata.🟢 Że robi to jak rzecz oczywistą, pozwala historykom „antydatować" tę zasadę: musiała być już wcześniej utrwalona.🟡 Samo podkreślanie liczby cztery znaczy zarazem, że istnieli pretendenci — ewangelie judeochrześcijańskie (Ebionitów, Nazarejczyków, Hebrajczyków) i gnostyckie (Tomasza, Judasza).🟢 Tak Ireneusz uczestniczy w kształtowaniu kanonu.
Drugi filar to wyznanie wiary w Boga Ojca, Syna i Ducha Świętego — Ireneusz buduje wokół chrzcielnej formuły z końca Ewangelii Mateusza.🟢 Trzeci to sukcesja — następstwo urzędu sięgające apostołów, znak, że chrześcijaństwa nikt nie wymyślił niedawno na własną rękę.🟡 Tu wykład jest ostrożny: dziś historycy uznają, że nawet w czasach Ireneusza nie da się wykazać nieprzerwanej linii każdego biskupa do konkretnego apostoła.🟢 Ireneusz podał jako przykład Rzym — nie dlatego, że przyznawał mu zwierzchność, lecz dlatego, że Rzym miał bezpośrednich świadków: Pawła, autora listu, i Piotra.🟡 Późniejsze odczytania zrobiły z tego coś więcej, niż autor zamierzał. Jak ujął to badacz Marcel Simon: chrześcijaństwo antyczne to chrześcijaństwo biskupie, jeszcze nie papieskie — świat biskupów, w którym nikt jeden nie rozporządza wszystkimi pozostałymi.
✦ ✦ ✦Wróćmy do montanizmu — bo to pierwszy wielki spór wewnątrz chrześcijaństwa II wieku.🟢 Nazwa pochodzi od proroka Montana; ruch znany jest też jako „herezja frygijska" (od Frygii w środkowej Anatolii), a sami jego zwolennicy mówili o sobie „nowe proroctwo".🟢 Wybuch datuje się na połowę II wieku, około 150 roku.🟡 Tłem jest napięcie, które wraca w dziejach Kościoła: konflikt charyzmatu z urzędem.🟢 Z jednej strony tworzy się hierarchia i dziedziczenie urzędów, z drugiej wygasa dawny nurt wędrownych proroków — a nie ma jeszcze kanonu Nowego Testamentu, którym można by mierzyć ich proroctwa.
Niebezpieczeństwem montanizmu nie była fałszywa nauka o Bogu, lecz radykalizm.🟡 Jezus mówił: „jeśli będą was prześladować w jednym mieście, uciekajcie do drugiego".🟢 Montaniści — w przekonaniu o bliskim końcu świata — uczyli przeciwnie: ucieczka przed prześladowaniem to niemal zaparcie się Chrystusa, więc należy się prześladowaniu poddać, a może nawet samemu się na nie zgłaszać.🟡 Do tego dochodził surowy ascetyzm: posty, zakaz powtórnego małżeństwa, ideał dziewictwa doprowadzony do skrajności — co głosiły także prorokinie ruchu, Maksymilla i Pryscylla.🟡 Ślady tej postawy widać u Tertuliana po jego przejściu.
Wykład waży to sprawiedliwie. Każdy chrześcijanin może być radykalny — w miłości i w nienawiści do grzechu. Ale nie wobec bliźniego. Radykalizm, którym wykluczam innych, bo nie podzielają mojej pobożności, jest wbrew Ewangelii. A jednak w montanizmie była i wartość: przypomnienie, że chrześcijaństwo z natury jest charyzmatyczne — i że właściwy rozwój idzie zawsze w parze charyzmatu z hierarchią, nie jednego przeciw drugiemu. ✦ ✦ ✦Przełom II i III wieku to Orygenes — według wykładu najwybitniejszy teolog tej epoki, postać, której nikt wówczas nie dorównał.🟡 Aleksandryjczyk: a Aleksandria to wtedy intelektualna stolica Wschodu, dla świata starożytnego coś jak Paryż czy Sorbona dla Europy — ośrodek instytucji naukowych w pełnym sensie.🟡 Orygenes prowadził tam szkołę katechetyczną, która faktycznie kształciła na poziomie, który dziś nazwalibyśmy uniwersyteckim.🟡 Urodził się około 185 roku; jego ojciec Leonidas, także katecheta, zginął w prześladowaniach za Septymiusza Sewera.🟡 Wedle anegdoty młody Orygenes chciał iść z ojcem na śmierć, lecz matka ukryła mu ubrania.🔴
Z jego rygoryzmem wiąże się słynny epizod: miał się wykastrować, dosłownie odczytując słowa Mateusza o „trzebieńcach dla Królestwa Bożego".🟡 To zamknęło mu drogę do urzędu prezbitera i biskupa i stało się źródłem napięć — „grzech młodości", jak mówi wykład. Był też wyznawcą (konfesorem): torturowany, nie zaparł się wiary, został zwolniony i zmarł później od ran.🟡
Jego dzieło to przede wszystkim praca z tekstem biblijnym. Stworzył Heksaplę — Biblię w sześciu kolumnach: tekst hebrajski, jego transkrypcja i cztery greckie przekłady obok siebie, narzędzie do porównywania tłumaczeń.🟢 Czytał Pismo na kilku poziomach: dosłownym, moralnym i duchowym, szukając w obrazach i liczbach głębszego sensu.🟡 Jak zauważa wykład, sam tekst Starego Testamentu jest pełen alegorii, więc nie była to dowolność — lecz poszukiwanie znaczenia, które w nim tkwiło. Tę pracę z Pismem Orygenes uważał niemal za proroctwo: prorok to ten, kto interpretuje tekst — definicja, do której wróci jeszcze reformacja.🟡
Jako apologeta napisał dzieło Przeciw Celsusowi.🟢 Celsus przedstawiał Jezusa jako maga i zwodziciela, sięgając po zarzuty bliskie tradycji typu Toledot Jeszu — o rzekomym cudzołóstwie Marii i nauce magii zdobytej w Egipcie.🟡 Orygenes wykazuje błędy Celsusa i osadza Jezusa mocno w tradycji żydowskiej i wczesnochrześcijańskiej; to dzieło umacniało wiernych, których krytyka mogła zachwiać.🟡
Z Orygenesem wiąże się najbardziej fascynująca, wciąż niedokończona dyskusja chrześcijaństwa — apokatastaza, „odnowienie wszystkich rzeczy". Orygenes zakładał, że Bóg nie zostawi świata na pastwę zła, które wkradło się przez ludzką wolność; że na końcu wszystko zostanie poddane pod stopy Chrystusa, „każde kolano się ugnie". Sobór konstantynopolitański II w 553 roku — już z innym aparatem pojęciowym, po trzech wiekach — uznał te twierdzenia za heretyckie. A jednak myśl ta wciąż fascynuje teologów Wschodu i Zachodu. ✦ ✦ ✦Osobnym wstrząsem był Marcjon. Przybył do Rzymu z Pontu (Synopa nad Morzem Czarnym), urodzony mniej więcej w czasach Justyna.🟡 Zakładał istnienie dwóch bogów: dobrego Boga miłości, którego objawił Jezus, oraz Boga Starego Testamentu, postawionego w opozycji do tamtego.🟢 Konsekwencją było odrzucenie całego Starego Testamentu i okrojenie pism nowotestamentowych — zostawił zasadniczo zredagowaną Ewangelię Łukasza i część listów Pawła.🟢 Wykład zwraca uwagę na rzecz subtelną: skoro Marcjon coś wyrzuca, znaczy, że to coś już było czytane we wspólnotach — jego „kanon" jest więc raczej ograniczeniem szerszej, istniejącej oferty niż pierwszym kanonem.🟡
To prowadzi do gnozy. Greckie gnosis znaczy po prostu poznanie, wiedzę — w Nowym Testamencie i pozytywne (poznanie Boga), i negatywne („poznanie nadyma").🟢 Gnoza to pojęcie ogólne; gdy przybiera postać konkretnej nauki danego nauczyciela, mówimy o gnostycyzmie.🟡 Jego rdzeń: zbawcza jest tajemna wiedza. W człowieku tkwi iskra boskości, uwięziona w materii — a materia, twierdzą gnostycy, nie może być dobra, bo się rozpada i niszczeje; nie mógł jej stworzyć Bóg, lecz jakiś demiurg.🟡 Zbawia więc nie śmierć i zmartwychwstanie, lecz poznanie: Jezus przynosi naukę, która — głęboko zrozumiana — wyzwala i rozpala uśpioną iskrę.🟡
✦ ✦ ✦Na przełomie II i III wieku zaczyna się też wielki spór o to, kim jest Chrystus — proces, który domknie się dopiero w IV wieku.🟢 Problem: jak utrzymać, że Bóg jest jeden (jak w judaizmie), a zarazem Jezusowi należy się cześć równa Bogu?🟢 Tu wykład przywołuje zasadę Atanazego, że liturgia wyprzedza teologię: chrześcijanie czcili Jezusa jak Boga, zanim potrafili to wyjaśnić.🟡 Jednym z prób rozwiązania jest monarchianizm — chęć obrony jedyności Boga — w dwóch odmianach.🟢
Pierwsza to monarchianizm dynamiczny, czyli adopcjanizm: Bóg w czasie chrztu w Jordanie adoptował Jezusa z Nazaretu jako Syna — formuła „To jest mój Syn umiłowany" odczytana wręcz w duchu rzymskiego prawa adopcji.🟡 Reprezentuje go m.in. Paweł z Samosaty, a środowisko bizantyjskie datuje się na lata około 180–190.🟡 Druga to modalizm (od modus — sposób): jeden Bóg działa na trzy sposoby — jako Ojciec w Starym Testamencie, jako Syn w Jezusie, jako Duch wśród chrześcijan.🟡 Słabym punktem modalizmu jest scena krzyża i Getsemane: jeśli to jeden i ten sam, to do kogo modli się Jezus, wołając „Ojcze" albo „Boże, czemuś mnie opuścił"?🟢 Z modalistą Prakseaszem ostro polemizuje Tertulian; późniejszą postacią tego nurtu jest Sabeliusz, od którego pochodzi nazwa sabelianizm.🟡
✦ ✦ ✦Wykład sięga jeszcze progu IV wieku — do Antoniego Pustelnika, którego żywot spisał Atanazy, biskup Aleksandrii.🟢 Antoni urodził się około 250 roku, gdy Orygenes kończył życie.🟡 Był bogatym dziedzicem; sprzedał majątek, zabezpieczył siostrę i poszedł za ubogim Chrystusem — „starożytny Franciszek z Asyżu", jak mówi wykład, choć przed Franciszkiem był jeszcze Piotr Waldo i inni.🟡 Jego droga to anachoreza — ucieczka ze świata, a poniekąd i od pewnego typu Kościoła, zmęczonego sporami, by zostać sam na sam z Bogiem.🟡 Wokół niego, wbrew jego woli, zaczęły się gromadzić wspólnoty — i tak rodzi się monastycyzm: od pustelni, przez życie wspólne (koinobion), po klasztory.🟡
✦ ✦ ✦Pozostaje pytanie, dlaczego chrześcijan prześladowano.🟢 Rzym słynął z tolerancji — chętnie przyjmował do swojego panteonu bóstwa innych narodów.🟢 Problem w tym, że religijność rzymska była przede wszystkim praktyką: nie musiałeś wierzyć, ale musiałeś złożyć ofiarę — dla pax deorum, pokoju z bogami i porządku społecznego.🟡 Chrześcijanie odmawiali, uznając bogów za demony lub w ogóle nieistniejących — i to czyniło ich groźnymi.🟡 Sytuację zaostrzył kryzys III wieku: epidemia za Marka Aureliusza, najazdy Germanów i Partów, załamanie gospodarcze.🟢 A „jak trwoga, to do bogów": gdy państwo żąda zbiorowych ofiar, by przebłagać bogów i okazać lojalność, odmowa chrześcijan staje się punktem zapalnym — zwłaszcza od czasów Septymiusza Sewera i Decjusza.🟡
Doszedł do tego kult cesarza, który z I wieku rozrósł się do skali całego imperium — cesarz jako „syn boga", a za Domicjana wręcz dominus et deus, „pan i bóg".🟢 Odmowa tego kultu znaczyła sprzyjanie wrogom państwa.🟡 Judaizm miał przywileje dawnej, czcigodnej starożytności — chrześcijaństwo nie: było religią nową, w dodatku zrywającą z obyczajami przodków.🟢 Stąd zarzut superstitio — zabobonu, „zbrodniczego zabobonu", jak pisali Swetoniusz i Tacyt około 120 roku.🟢 Tuż przed nimi, w liście do cesarza Trajana, pisze o chrześcijanach Pliniusz Młodszy, namiestnik w Bitynii — i to jego korespondencja jest jednym z najwcześniejszych świadectw, jak państwo rzymskie próbowało sobie z nimi radzić.🟢
Tak rysuje się drugi i trzeci wiek: stulecia, w których chrześcijaństwo zakłada szatę grecką i rzymską, krzepną jego instytucje i kanon, a ojcowie Kościoła — w sporze z kulturą i sami ze sobą — szukają słów na to, kim jest Bóg i kim jest Chrystus. Nie da się zrozumieć późniejszego chrześcijaństwa, nie schodząc tu, do tych dwóch warstw. Bo starożytność — jak mówi wykładowca o grocie w Betlejem — leży zawsze niżej. Chcąc do niej dotrzeć, trzeba się wkopać.