Zanim padnie pierwsze słowo o samej księdze, pada pytanie trudniejsze, niż się wydaje: co to właściwie znaczy prorok? W wykładzie pada definicja zbudowana ze zsumowania wielu starotestamentowych i nowotestamentowych opisów prorokowania — i brzmi ona zaskakująco rzeczowo. Proroctwo w Pismach to jasne widzenie rzeczywistości w zakresie wykraczającym poza ramy naturalnego wnioskowania.1 Nie chodzi o jasnowidztwo w dzisiejszym, kulturowo podejrzanym sensie. Chodzi o to, że komuś, komu Bóg coś objawia, rzeczywistość staje się przejrzysta.
I — to ważne — nie tylko rzeczywistość przyszła. Prorok widzi jasno także teraźniejszość, Bożą wolę i stan rzeczy, czasem nawet przeszłość: interpretuje, dlaczego coś się wydarzyło i dlaczego tak, a nie inaczej. Ten sam tekst może więc dotyczyć i teraźniejszości tych, do których prorok mówił, i przyszłości — także naszej. Prorokowanie bywa też zwyczajnym przedkładaniem Bożej woli: uświadamianiem ludziom, czego Bóg chce.
✦ ✦ ✦Z tej definicji płynie wniosek, który w wykładzie wybrzmiewa wyraźnie: dar proroczy nie wygasł. 🟡 To nie jest coś, co można przypisać wyłącznie Izajaszowi, Jeremiaszowi i prorokom początku Nowego Przymierza. Przeciwnie — pada odwołanie do Pawła, który w Pierwszym Liście do Koryntian pokazuje proroctwo jako jeden z najcenniejszych darów, które trwają.2 Nigdzie w Pismach — pada tu mocne zastrzeżenie — nie powiedziano, że ten dar zaniknie. Z jednym warunkiem: przyjmować to z pokorą i ostrożnością, konsultować, nie popadać w pewność, której tekst nie daje.
A skąd w ogóle wiadomo, że coś jest proroctwem? Stare Przymierze odpowiada w sposób radykalny: proroctwo weryfikuje się swoim spełnieniem.1 O tym, czy mieliśmy do czynienia z proroctwem, decyduje to, czy się ono spełniło. W wykładzie pada tu jednak druga uwaga, równie istotna: samo orzeczenie „spełniło się” też jest interpretacją czynioną w wierze — przez wspólnotę żydowską albo chrześcijańską. Stąd przewijająca się w Starym Testamencie chluba: nasz Bóg nie jest jak posągi, które mają oczy, a nie widzą, uszy, a nie słyszą. Nasz Bóg jest żywy — zapowiada przyszłość i ona się dzieje.
✦ ✦ ✦Zanim staniemy przed samą księgą, jeszcze jedno, co w wykładzie zostaje powiedziane z rozbrajającą uczciwością. Proroctwa spisywano na materiale nietrwałym i trzeba je było przepisywać. 🟡 A każde przepisanie niosło możliwość redakcji, aktualizacji, dopisania. Współczesne przekłady coraz częściej zaznaczają to wprost — w przypisach i aparacie krytycznym.3 I tu pada zdanie, które rozbraja niepokój: spostrzeżenie, że gdzieś w tych dokumentach widać ślad redakcji, nigdy nie podważyło wiary mówiącego — przeciwnie, świadczy o tym, że księgi były w użyciu. Tak właśnie wyglądał proces powstawania księgi biblijnej. Bogu — pada metafora — spodobało się, by Jego słowo nie zostało wykute w kamieniu, lecz trafiło do nas w postaci kolejnych przepisywanych manuskryptów.
✦ ✦ ✦AutorProrok blisko tronu
Kim był sam Izajasz? Z księgi wiadomo niewiele — i wykład pilnuje, by tego „niewiele” nie rozdmuchać. 🟢 Wiadomo, że był prorokiem, że był żonaty, że miał co najmniej dwóch synów o symbolicznych imionach i że miał grono uczniów.4 Imiona synów same w sobie są proroctwem: jeden nazywał się „Reszta się nawróci”, drugi — „Wkrótce łup, szybki rabunek”. Choć, jak pada w wykładzie, używano zapewne zdrobnień — niekoniecznie wymawiano za każdym razem całe to długie imię.
Że pochodził z kręgu blisko dworu, widać po samej księdze: przychodzi do króla, król po niego posyła, kolejni królowie też. 🟡 Tradycja żydowska i źródła pozabiblijne dopowiadają więcej — że jego ojciec Amos był bratem króla, że mieszkał w Jerozolimie.4 Działalność zaczyna w czasach Ozjasza i prowadzi ją przez kolejnych królów Judy: Jotama, Achaza i zwłaszcza Ezechiasza, aż po inwazję asyryjską na Jerozolimę.4 Tradycja pozakanoniczna dodaje finał makabryczny — że za króla Manassesa, odstępcy od wiary, Izajasza miano przeciąć piłą. 🔴 To już jednak warstwa tradycji, nie samej księgi.
✦ ✦ ✦I tu zaczyna się jedna z największych zagadek księgi. Czy całość napisał jeden Izajasz? 🟡 Starszy pogląd traktował księgę jako dzieło jednej osoby — co oznaczałoby służbę rozciągniętą na bardzo długie życie. Ale już od dawna zastanawiano się, czy nie pracowało nad nią jego otoczenie: uczniowie, a potem kolejne pokolenie uczniów. W wykładzie pada tu trafne porównanie do wspólnot chasydzkich, które od XVIII wieku po dziś dzień w duchu pierwszego założyciela rozwijają i dopisują jego myśl.5
Stąd pod koniec XIX wieku narodziła się koncepcja podziału na trzy części. 🟡 Proto-Izajasz to rozdziały 1–39, deutero- i trito-Izajasz to partie późniejsze.5 Pierwsza bywa nazywana księgą gróźb, druga — księgą pociechy. Argument? W poszczególnych częściach widać innych adresatów: pierwsza tkwi w czasach Izajasza, dalsze patrzą już z perspektywy niewoli babilońskiej, wprost odnosząc się do wyjścia z niej. Wykład nie opowiada się ostatecznie za żadnym podziałem — przedstawia koncepcje, nad którymi głowili się bibliści, i z naciskiem zachowuje otwartość. Nasze twierdzenia o przeszłości mają charakter propozycji; gdyby przyszło odkrycie na miarę zwojów znad Morza Martwego, trzeba będzie je skorygować.
QumranTysiąc lat i prawie żadnej różnicy
Skoro padło słowo Qumran — co te jaskinie wniosły do spojrzenia na Izajasza? Rzecz pierwsza, statystyczna: Księga Izajasza okazała się tam jedną z najpopularniejszych. 🟢 Obok Psalmów i Księgi Powtórzonego Prawa należała do najczęściej kopiowanych.6 Wspólnota z Qumran uważała przy tym samą siebie za tę, która ma przygotować drogę Mesjaszowi — chciała być owym głosem wołającym na pustyni, dlatego odizolowała się od życia publicznego.
Rzecz druga zaś jest dla biblisty wstrząsająca. 🟢 Zwój Izajasza z pierwszej groty okazał się niemal kompletny — i bardzo niewiele różniący się od tekstu, który znano dotąd. A dzieliło je około dziesięciu, jedenastu wieków: tysiąc lat przepisywania.6 Jak pięknie — pada w wykładzie — świadczy to o kopistach, którzy przez tysiąc lat przekazali tekst niemal identyczny. Ten sam materiał, który chwilę wcześniej kazał mówić o redakcjach i aktualizacjach, tutaj pokazuje drugą twarz: przesłanie zostaje zachowane.
✦ ✦ ✦PrzesłaniePojednanie z Bogiem
O czym jest cała księga? Prorok identyfikuje uchybienia narodu — zwłaszcza w pierwszej części, w rozdziałach gróźb — i wzywa do korekty; gdyby jej zabrakło, zapowiada karę i upadek. Ale patrząc na całość, księga zapowiada też przyszły triumf i powodzenie. Jednym zdaniem, które wykład proponuje jako temat całości: pojednanie z Bogiem jest podstawą powodzenia.7
I tu od razu obraz proroka, który nie unosi się „trzy piętra nad ziemią”. 🟢 Izajasz wchodzi w bieżące sprawy: gdy słabe państewka próbują zawiązać przeciw potędze Asyrii koalicję — gdy królestwo północne Izraela razem z Aramejczykami chce wciągnąć Judę do wspólnego sojuszu — Izajasz mówi: szaleństwo, nie wchodźcie w to, ufajcie Bogu.8 Jest zaangażowany społecznie i politycznie, piętnuje zły stosunek do wdów, poniżanie ubogich. Jego bogate słownictwo — pada uwaga — pozwala domyślać się człowieka wykształconego, którego autorytet otwierał drzwi do najważniejszych osób w państwie.
✦ ✦ ✦ProroctwaPanna, dziecię i światło w ciemności
Teraz — z ciepłą herbatą i szelestem Biblii, jak proponuje wykład — kolejne sławne fragmenty. Pierwszy: rozdział 7. „Oto panna pocznie i porodzi syna, i nazwie go imieniem Immanuel — co znaczy: Bóg z nami”.9 I od razu kłopot tłumacza. 🟡 Hebrajskie alma oznacza młodą kobietę — niezamężną lub nowo poślubioną — i może odnosić się do dziewicy, ale samo w sobie nie jest stuprocentowo jednoznacznym „dziewicze poczęcie”.
Wykład pokazuje tu mechanizm, który będzie wracał: na jednym poziomie proroctwo wypełnia się już w czasach Izajasza, a w odczytaniu chrześcijańskim odnoszone jest do dziewiczego poczęcia Jezusa i tak podejmuje je Nowe Przymierze. 🔴 To odczytanie wiary — Ewangelie synoptyczne mówią, że Maria okazała się brzemienna, zanim zamieszkała z mężem, po pierwszym z dwóch etapów ówczesnych zaślubin.9 Proroctwo bywa wielowarstwowe: spełnia się w swoim czasie, a kilkaset lat później wspólnota wiary mówi — spełniło się jeszcze pełniej.
✦ ✦ ✦Drugi fragment — rozdział 9 (od końca rozdziału 8). „Lud, który chodził w ciemności, ujrzał światłość wielką”. 🟢 Izajasz pisze o ziemi Zabulona i Neftalego — krainie, która w jego czasach stała się prowincją asyryjską — i zapowiada, że właśnie tam zabłyśnie światło.10 To Galilea: obszar zamieszkany nie tylko przez Żydów, ściągający — zwłaszcza nad jeziorem galilejskim — ludzi innych narodów i kultur. 🔴 Ewangelia Mateusza przytacza ten fragment, odnosząc go do publicznej działalności Jezusa właśnie na tym terenie.10
A dalej słowa najsłynniejsze: „Dziecię nam się narodziło, syn jest nam dany; spocznie władza na jego ramieniu, i nazwą go: Cudowny Doradca, Bóg Mocny, Ojciec Odwieczny, Książę Pokoju”.10 🟡 Wykład uczciwie zauważa, że samo zgrupowanie tych określeń w pary nie jest do końca jednoznaczne — można je czytać i inaczej, bo język hebrajski nie zapisywał samogłosek, a o sensie rozstrzyga kontekst, który bywa zbyt skąpy, by dać jedną odpowiedź. Pomocą bywa tu choćby przekład Septuaginty.11 Otwarty umysł zrobi miejsce na wiele wyjaśnień — a ostateczne spełnienie zweryfikuje proroctwo zgodnie z tym, jak proroctwo zawsze działa.
✦ ✦ ✦ResztaKorzeń, z którego wyrośnie pęd
Wraca tu imię jednego z synów — „Reszta się nawróci”. 🟢 Idea reszty niesie przesłanie pozytywne: Izrael nie jest beznadziejny, Bóg ma swoją resztę i dokona swojego planu.12 Wykład odsyła przy tym do rozdziałów 9–11 Listu do Rzymian, gdzie Paweł pokazuje, że wybranie narodu nie zostało odwołane — Bóg wciąż opiekuje się resztą, która powróci.2
Stąd blisko do rozdziału 11: „I wyrośnie różdżka z pnia Jessego, a pęd z jego korzeni wyda owoc; i spocznie na nim Duch Pana”. 🟢 To zapowiedź następcy z rodu Dawida.13 🔴 Chrześcijańskie odczytanie wskazuje na Jezusa, rodzącego się w mieście Jessego, w Betlejem; wykład podkreśla, jak rozdział 11 łączy się z mesjańską zapowiedzią rozdziału 9 — Duch mądrości i rozumu, rady i mocy, poznania i bojaźni Pana. Tuż obok pada jeszcze obraz z rozdziału 35: otworzą się oczy niewidomych, uszy głuchych, chromy będzie skakał — słowa, które chrześcijanie kojarzą z posługą uzdrawiania.14
✦ ✦ ✦Głos na pustyniDruga część księgi
Rozdział 40 otwiera to, co umownie nazywa się drugą częścią — księgą pociechy. „Pocieszajcie, pocieszajcie mój lud”. 🟢 I dalej: „Głos wołającego: na pustyni przygotujcie drogę Pana”.15 Wykład pokazuje tu trzy odczytania nałożone na jeden tekst. Najpierw spełnia się on jako zapowiedź wyjścia z niewoli babilońskiej. 🔴 Potem wspólnota z Qumran odczytuje: to my jesteśmy tym głosem. 🔴 Wreszcie chrześcijanie odnoszą go wprost do Jana Chrzciciela.15
Z tego wykład wyciąga przestrogę: bywa, że chcemy własnym działaniem przyspieszyć przyjście tego, co zapowiedziane — ale to nie nasza żarliwość ma moc sprawczą, lecz żarliwość Pana Zastępów. Bóg sam spełnia swoje obietnice, pewnie i bezpiecznie.
✦ ✦ ✦Sługa PanaCztery pieśni
I tu zaczyna się rzecz, którą ludzie wiary — żydzi i chrześcijanie — nazywają pieśniami o słudze Pana. 🟢 Są rozrzucone po księdze w czterech fragmentach: rozdział 42, rozdział 49, oraz końcówka 52 i 53.16 Pierwsza otwiera się słowami: „Oto mój sługa, którego popieram, mój wybrany, rozkosz mojej duszy; złożyłem na nim mego ducha — on poda narodom prawo”. Wykład podkreśla uniwersalizm Izajasza: przesłanie skierowane do wszystkich ludzi. I dalej obraz charakteru tego sługi: „nie będzie krzyczał ani się unosił, nie da słyszeć na ulicach swojego głosu; trzciny nadłamanej nie złamie i knota tlejącego nie dogasi”.16
Kim jest ów sługa? 🟡 To zaszczytny tytuł oznaczający osobę, która realizuje wolę Boga — a na gruncie samej księgi nie jest on całkowicie jednoznaczny, bywał bowiem odnoszony także do wspólnoty wiernego Izraela.16 Stąd spór, który wykład stawia uczciwie i otwarcie. 🔴 Chrześcijanie rozpoznali w słudze Mesjasza — Chrystusa. 🔴 Żydzi odczytali, że sługą jest wspólnota uwalniana z niewoli, a dziś — zakładający państwo. „To będą wszystko interpretacje w wierze” — pada wprost.
✦ ✦ ✦Trzecia pieśń, rozdział 50: „Podałem moje plecy bijącym, a policzki — rwącym mi brodę; nie zasłoniłem twarzy przed zniewagami i opluciem”.17 🔴 Chrześcijanie odnoszą te słowa wprost do męki Chrystusa.
A potem czwarta — rozdział 53 — w wykładzie nazwana wstrząsającą. „Spadła nań chłosta zbawienna dla nas, a jego ranami zostaliśmy uleczeni. Wszyscy jak owce zbłądziliśmy (…). Dręczono go, lecz on znosił to w pokorze i nie otworzył swoich ust; jak baranek na rzeź prowadzony (…) zamilkł i nie otworzył ust”.18 🟢 I tu szczegół, przy którym wykład zatrzymuje się najdłużej: „grób mu wyznaczono między bezbożnymi, a w śmierci swej był z bogaczem”. Jeden ze zwojów znad Morza Martwego oddaje to jako „dano mu grób bogatego”.18 Ta detaliczność — przyznaje mówiący — jest dla niego przerażająca; on cały ten rozdział zna na pamięć.
🔴 Chrześcijanie odnoszą ten szczegół do pogrzebu Jezusa w grobie bogatego człowieka, który swój nowo wykuty grobowiec podarował.18 Wykład spina to klamrą z wcześniejszą rozmową o redakcjach: nawet gdyby pytać, „jak to tak redagowano?”, przesłanie pozostaje zachowane. 🟢 I dodaje rzecz historycznie ważną — koncepcja Mesjasza cierpiącego była dla wielu współczesnych Jezusa trudna do przyjęcia; spodziewano się raczej Mesjasza królewskiego, który pobije wrogów i ustanowi wieczny pokój. Izajasz pokazuje innego: cierpiącego, w którego ranach przychodzi uzdrowienie.
✦ ✦ ✦NazaretZwój rozwinięty w synagodze
Ostatnie z mesjańskich proroctw — rozdział 61 — wykład wybiera nieprzypadkowo. 🟢 Bo Nowe Przymierze zna scenę, w której Jezus w synagodze w rodzinnym Nazarecie rozwija zwój Izajasza i czyta: „Duch Pana nade mną, bo namaścił mnie, abym zwiastował dobrą nowinę ubogim; posłał mnie, abym opatrzył tych, których serca są złamane, abym ogłosił jeńcom wyzwolenie, a więźniom przejrzenie; abym ogłosił rok łaski Pana”.19 🔴 I odnosi te słowa do siebie. Tu — zauważa wykład — domyka się łuk od rozdziału 9: lud chodzący w ciemności otrzymuje wreszcie tego, kto wnosi światło więźniom mroku.
✦ ✦ ✦Szorstki IzajaszPusty kult i dwie nogi
Na koniec wykład wraca do rozdziału 1 — by pokazać Izajasza szorstkiego. 🟢 Już w VIII wieku przed naszą erą pada śmiała krytyka kultu pustego, bez serca: „Po co mi mnóstwo waszych ofiar? Kto żądał tego od was, abyście wydeptywali moje dziedzińce?”.20 A jednak nie jest to Bóg, który się obraża i zabiera zabawki. Padają słowa: „Chodźcie więc, a będziemy się prawować — choćby wasze grzechy były jak szkarłat, jak śnieg wybieleją (…); jeśli zechcecie być posłuszni, będziecie spożywać dobra ziemi”.20 Ludziom pozostawiony jest wybór — a Bóg, nawet gdy wybiorą źle, nie pozwala stracić reszty.
To nie jest przekreślenie kultu — wykład pilnuje tej równowagi. 🟢 Izajasz wielokrotnie podkreśla, że chodzi o kult ze szczerego serca, nie przekreśla ani szabatu, ani Paschy.20 Obok stale wraca jednak wezwanie do miłości praktycznej — do wdowy, sieroty, ubogiego. Dwie nogi, na których stoi wiara: miłość Boga i miłość bliźniego. Bez nich — pada — zostaje pusta gadanina.
✦ ✦ ✦Jak podsumować całość? Wykład robi to jednym zdaniem. Księga Izajasza jest księgą Bożej wierności. Ukazuje, że Bóg nie rezygnuje ze swojego ludu, ma swoją resztę i sposób na realizację swojego planu — nie tylko w obrębie własnego ludu, lecz w ofercie uniwersalnej, skierowanej do wszystkich. A ludzkie oczekiwania związane z Mesjaszem — zauważa rozmowa na koniec — spełniły się dokładnie, tylko nie tak, jak chciała ludzka żarliwość. Tak chciała żarliwość Pana Zastępów.